Fróðleiksmolar

úr sögu Bandalags háskólamanna

Stofnfélögin ellefu voru:

Dýralæknafélag Íslands
Félag íslenskra fræða
Félag íslenskra sálfræðinga
Félag viðskiptafræðinga
Hagsmunafélag náttúrufræðinga
Lyfjafræðingafélag Íslands
Læknafélag Íslands
Lögfræðingafélag Íslands
Prestafélag Íslands
Tannlæknafélag Íslands, og
Verkfræðingafélag Íslands.

Líta má svo á að þessi félagsstofnun sé upphaf samtakasögu háskólamanna og að það Bandalag sem við þekkjum í dag eigi rætur að rekja til hinna upphaflegu samtaka, þótt skyldleikinn uppfylli ekki það göfuga skilyrði íslenskrar ættfræði að verða rakið í beinan föðurlegg. Helsta baráttumál bandalagsins á þessum tíma var að ríkisstarfsmenn fengju samningsrétt um kaup og kjör.

1964
Samkvæmt lögum sem samþykkt voru á framhaldsaðalfundi Bandalags háskólamanna í maí 1964 var hlutverk bandalagsins eftirfarandi:

• Að efla samheldni háskólamenntaðra manna á Íslandi.
• Að gæta í hvívetna hagsmuna háskólamenntaðra manna hér á landi og vera í fyrirsvari fyrir þá gagnvart innlendum og erlendum aðilum.
• Að stuðla að bættri aðstöðu til vísindalegra starfa á Íslandi og vinna að auknum skilningi landsmanna á gildi þess.

Lögin mæltu fyrir um að tilganginum skyldi meðal annars náð með eftirfarandi leiðum:

• Að skapa tengsl milli hinna einstöku stéttarfélaga háskólamenntaðra manna.
• Að fylgja eftir hagsmunamálum háskólamenntaðra manna almennt eða einstakra félaga við stjórnvöld eða aðra aðila.
• Að efla persónuleg kynni háskólamenntaðra manna með almennum umræðufundum og öðum félagslegum úrræðum.
  

Af þessum greinum laganna má sjá að hvorki bandalagið né aðildarfélögin höfðu samningsrétt, en beittu sér fyrir almennum hagsmunamálum félagsmanna við stjórnvöld. Megináhersla var lögð á að vinna að því að fá samningsrétt og að hafa áhrif á kjör með þeim leiðum sem tiltækar voru á þeim tíma.

1973
Samkvæmt lögum nr. 43/1973 fá heildarsamtök starfsmanna ríkisins, sem fjármálaráðherra viðurkennir, samningsrétt um svokallaðan aðalkjarasamning, en stjórnir eða samninganefndir aðildarfélaga fengu samningsrétt um sérkjarasamning.
Eftir gildistöku laga nr. 43/1973 veitti fjármálaráðherra BHM viðurkenningu á samningsumboði vegna ríkisstarfsmanna innan samtakanna.
Nýtt hlutverk samtakanna sem viðurkennds samningsaðila leiddi til þess að gerðar voru umtalsverðar skipulagsbreytingar. Kölluðu þær á breytingar á lögum samtakanna sem staðið höfðu óbreytt frá 1964. Meginbreytingin var á þann veg að komið var upp sérstökum vettvangi fyrir kjaramálin, launamálaráði. Samkvæmt lögum bandalagsins var hlutverk launamálaráðs að vera samninganefnd Bandalags háskólamanna og fara með allt umboð þess til samningsgerðar. Í launamálaráði skyldi eiga sæti 1 fulltrúi frá hverju því aðildarfélagi sem hafði ríkisstarfsmenn innan sinna vébanda. Auk þess skyldi stjórn BHM tilnefna tvo ríkisstarfsmenn í ráðið úr sínum hópi ef kostur væri. Fulltrúar í launamálaráði kusu formann og varaformann úr sínum hópi, svo og aðra starfsmenn eftir þörfum. Við atkvæðagreiðslur var haft sama fyrirkomulag hvað varðar atkvæðarétt og vægi atkvæða og viðhaft er í miðstjórn bandalagsins. Á sama tíma var ráð sjálfstætt starfandi háskólamanna sett á laggirnar og var því ætlað að vinna að hagsmunamálum þeirra háskólamanna sem starfa sjálfstætt.
Lagagreininni um hlutverk bandalagsins sem slíks var ekki breytt að neinu ráði og hljóðar greinin sem fjallar um það sem hér segir:

• Að efla samheldni háskólamenntaðra manna.
• Að stuðla að bættri aðstöðu til vísindalegra starfa á Íslandi og vinna að auknum skilningi landsmanna á gildi þeirra.
• Að efla vísindalega þekkingu í landinu og stuðla að eftirmenntun (framhaldsmenntun) háskólamenntaðra manna.
• Að gæta hagsmuna háskólamenntaðra manna í hvívetna.
  

Um gerð kjarasamninga er fjallað í lögum bandalagsins sem leið fyrir bandalagið til að ná tilgangi sínum og er það megin breyting þeirrar greinar. Tilgangi sínum hyggst bandalagið þannig ná með því:

• Að skapa tengsl milli hinna einstöku sérfélaga háskólamenntaðra manna.
• Að efla persónuleg kynni háskólamenntaðra manna með almennum umræðufundum og öðrum félagslegum úrræðum.
• Að efla möguleika háskólamenntaðra manna til framhalds- og eftirmenntunar hérlendis og erlendis, með því að stofna til, taka þátt í, eða kynna, ráðstefnur, námskeið og fyrirlestra á sviði raun- og hugvísinda.
• Að semja um kjör háskólamenntaðra manna við ríkisvald og aðra aðila, sem einstök félög semja ekki beint við.
• Að hafa samstarf við hliðstæð samtök erlendis.

Þrátt fyrir að með lögum bandalagsins hafi launamálaráði verið falið allt umboð þess til samningsgerðar voru valdamörk milli stjórnar bandalagsins og launamálaráðs ekki alltaf ljós í upphafi og fór mikill tími og vinna stjórnar bandalagsins í umfjöllun um ýmsa þætti kjarmála.
Árið 1973 réði bandalagið til sín fyrsta starfsmanninn og nokkru seinna annan. Voru þeir bæði starfsmenn bandalagsins og launamálaráðs til ársloka 1983.

1982
Á aðalfundi 1982 var lögum bandalagsins breytt í þeim tilgangi að endurskipuleggja bandalagið til að það gæti betur sinnt hlutverki sínu sem bandalag háskólamanna óháð því hvort í hlut ættu ríkisstarfsmenn eða aðrir og jafnframt var ætlunin að veita ráðum innan bandalagsins meira sjálfstæði. Ef litið er á þær lagagreinar sem varða hlutverk Bandalags háskólamanna og leiðir til að ná tilgangi þess eru litlar breytingar gerðar ef undan er skilið að þar er fallin niður grein um að ein leiða bandalagsins til að ná tilgangi sínum sé að semja um kjör.
Fljótlega kom upp ágreiningur um verka- og valdskiptingu launamálaráðs og framkvæmdastjórnar bandalagsins. Hugmyndir um aðskilnað launamálaráðs og Bandalags háskólamanna fylgdu síðan í kjölfarið.

1985
Á aðalfundi BHMR, launamálaráðs ríkisstarfsmanna innan BHM, 11. október 1985, var samþykktum breytt. Fyrsta grein þeirra fjallaði um hlutverk þess og var eftirfarandi:

Launamálaráð ríkisstarfsmanna innan BHM, BHMR, er samningsaðili ríkisstarfsmanna og fer með fullt samningsumboð gagnvart ríkinu. Auk þess fer launamálaráð með önnur mál sem snerta starfsvettvang þess sem heildarsamtök launþega. Varðaði málið jafnframt aðra hópa var skylt að hafa samráð við þá.

Áfram var haldið aðskilnaði launamálaráðs eða BHMR eins og það var þá þegar kallað og því sett sjáfstæð lög 7. nóvember 1985. Hljóðar fyrsta greinin, um hlutverk, þannig:

BHMR er bandalag stéttarfélaga háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. Hlutverk BHMR er að vinna að sameiginlegum hagsmunamálum háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. BHMR fer með þau sameiginlegu mál aðildarfélaganna sem snerta starfsvettvang þess sem heildarsamtök launþega.

1986-1994
Á aðalfundi Bandalags háskólamanna 21. og 22. nóvember 1986 lagði formaður BHMR fram tillögu um breytingu á lögum þess sem hljóðaði svo:

BHMR er heildarsamtök stéttarfélaga háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna. BHMR setur sér lög og fjármál þess og eignir eru aðskilin fjármálum og eignum BHM.

Tillaga þessi var samþykkt og þar með aðskilnaður BHMR og BHM. Töluverð samvinna var þó áfram milli samtakanna og deildu þau húsnæði að Lágmúla 7 og ýmissi þjónustu áfram.
Í framhaldi af þessu var BHM lagt niður með formlegum hætti en BHMR gerði sérstakan samning við skilanefnd um meðferð á eignum og skuldum sem og um afnot af nafni BHM. Samþykkt var á aðalfundi BHMR 1994 að taka upp nafnið Bandalag háskólamanna þegar skilanefnd BHM hefði lokið störfum.