Breyting á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna

Árin 2016 og 2017 voru gerðar viðamiklar breytingar á lífeyriskerfi opinberra starfsmanna þegar A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins (LSR A) var breytt úr kerfi skilgreindra réttinda (SR) í kerfi skilgreindra iðgjalda (SI). Þessar breytingar hafa haft veruleg áhrif á hagsmuni og lífeyrisréttindi félagsfólks aðildarfélaga BHM.

Í nýrri grein Gylfa Magnússonar, prófessors við Háskóla Íslands, er rýnt í forsendur, framkvæmd og afleiðingar breytinganna. Greinin varðar með beinum hætti hagsmunagæslu BHM, enda lýtur hún sérstaklega að A-deild LSR og þeirri stöðu sem sjóðfélagar standa nú frammi fyrir.

Gylfi kynnti helstu niðurstöður greinarinnar á opnum fundi í Odda í gær, meðal annars að viðstöddum fulltrúum aðildarfélaga BHM.

Helstu niðurstöður og álitaefni sem Gylfi kynnti á fundinum og fram koma í grein hans eru:

Breyting úr SR í SI og tilfærsla áhættu

Í eldra SR-kerfinu bar ríkið, sem launagreiðandi, ábyrgð á því að iðgjöld og framlag launagreiðanda dygðu til að standa undir þeim lífeyrisréttindum sem sjóðfélagar höfðu áunnið sér. Með breytingunni yfir í SI-kerfi var áhætta vegna ávöxtunar, lífslíka og annarra lýðfræðilegra þátta færð frá ríkinu yfir á sjóðfélaga. Gylfi bendir á að slík tilfærsla áhættu hafi verulegt fjárhagslegt gildi og að hún hafi verið framkvæmd án þess að sjóðfélagar fengju raunverulega áhættuþóknun fyrir.

Jafnverðmæt réttindi náðust ekki

Við breytingarnar var lagt upp með að réttindi opinberra starfsmanna yrðu jafnverðmæt eftir breytinguna og fyrir hana. Samkvæmt greiningu Gylfa gekk það markmið ekki eftir. Þvert á móti leiddu breytingarnar síðar til verulegrar skerðingar réttinda sjóðfélaga í LSR A.

Rangar tryggingafræðilegar forsendur

Gylfi rekur að tryggingafræðilegar forsendur sem byggt var á við breytinguna hafi verið rangar og of bjartsýnar frá sjónarhóli sjóðsins. Sérstaklega hafi verið vanmetin fyrirsjáanleg lenging meðalævi, auk þess sem ekki hafi verið tekið nægilegt tillit til sértækra lífs- og örorkulíka sjóðfélaga í LSR A.

Þótt ríkið hafi greitt sérstakt framlag til sjóðsins í tengslum við breytinguna, meðal annars til að rétta af áfallna stöðu og standa undir lífeyrisauka, dugði það framlag ekki til að tryggja að lífeyrisréttindi héldust óbreytt.

Kostnaði var velt yfir á sjóðfélaga

Þegar tryggingafræðilegar forsendur voru síðar leiðréttar, annars vegar með sértækum lífs- og örorkulíkum og hins vegar með spá um lífslíkur í stað sögulegra lífslíka, versnaði tryggingafræðileg staða LSR A verulega. Þar sem sjóðurinn hafði þá verið færður í SI-kerfi var kostnaðinum ekki lengur mætt með auknum framlögum launagreiðanda heldur með skerðingu réttinda sjóðfélaga.

Árið 2023 hægði annars vegar á réttindaávinnslu, sem Gylfi metur til 92,1 milljarðs króna, og hins vegar voru áunnin réttindi færð niður afturvirkt, sem hann metur til 71,5 milljarða króna. Samtals nam tjón sjóðfélaga samkvæmt þessu mati 163,5 milljörðum króna að nafnvirði. Meðalskerðing áunninna réttinda var 9,9% og að meðaltali hægði á réttindaávinnslu um 11,5%.

Skerðingin verður ekki skýrð með slæmri ávöxtun einni saman

Í greininni er sérstaklega bent á að ekki sé hægt að skýra þörfina fyrir skerðingu réttinda með slæmri ávöxtun eftir breytingarnar. Þvert á móti megi rekja hana til þess að tryggingafræðilegar forsendur voru rangar þegar LSR A var stillt upp sem SI-sjóði. Hefði sjóðurinn áfram verið SR-sjóður hefði ekki verið unnt að velta þessum kostnaði með sama hætti yfir á sjóðfélaga; þá hefði þurft að mæta honum með hærri framlögum launagreiðenda.

Frávik frá alþjóðlegum viðmiðum

Gylfi ber íslensku breytinguna saman við erlendar reglur og viðmið um breytingar úr SR-kerfum í SI-kerfi. Þar kemur fram að almennt sé lögð áhersla á að sjóðfélagar sem þegar hafa hafið réttindasöfnun fái val um að halda áunnum réttindum sínum í eldra kerfi eða færa sig yfir í nýtt kerfi. Slíkt var ekki gert hér. Breytingin var þvinguð fram með lagabreytingu, þrátt fyrir mótmæli helstu samtaka opinberra starfsmanna og án samþykkis sjóðfélaga.

Leið út úr vandanum

Gylfi telur augljósustu og einföldustu leiðina til að vinda ofan af vandanum vera að gera breytingarnar frá 2017 valkvæðar fyrir þá sjóðfélaga sem þá þegar höfðu hafið réttindasöfnun í LSR A. Í framkvæmd myndi það þýða að sjóðfélagar gætu valið hvort þeir tilheyrðu ábyrgðarhópi, þar sem ríkið bæri áfram áhættu af ávöxtun og lýðfræðilegri þróun, eða hinu nýja SI-kerfi.

Slík leið myndi færa áhættuna aftur til ríkisins og létta henni af sjóðfélögum. Eftir stæði að ríkið þyrfti að leggja LSR A til fé í stað þess sem sótt var til sjóðfélaga með skerðingu réttinda og hægari réttindaávinnslu. Gylfi metur þá fjárhæð um 190 milljarða króna á verðlagi í árslok 2024, með vöxtum frá árinu 2023. Hann bendir jafnframt á að hreinn kostnaður ríkisins yrði lægri en sú fjárhæð þegar tekið væri tillit til skatttekna og áhrifa á greiðslur Tryggingastofnunar.

Málshöfðun gegn ríkinu

Árið 2024 ákváðu BHM, BSRB og Kennarasamband Íslands (KÍ) að höfða mál gegn íslenska ríkinu vegna breytinga á lífeyriskerfi opinberra starfsmanna. Með málshöfðuninni gera samtökin í meginatriðum eftirfarandi kröfur:

• Vernd áunninna réttinda
• Samtökin byggja á því að breytingarnar hafi falið í sér skerðingu á stjórnarskrárvörðum eignarréttindum sjóðfélaga, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þau krefjast þess að réttindi sem sjóðfélagar hafa þegar áunnið sér verði virt og vernduð gegn skerðingum sem leiddu af breytingunum.
• Jafnræði sjóðfélaga
• Samtökin leggja sérstaka áherslu á að réttindi sjóðfélaga verði jafn verðmæt, óháð aldri, stöðu á vinnumarkaði eða því hvort viðkomandi sé enn í virku starfi. Í því samhengi er sérstaklega gagnrýnt að lífeyrisauki hafi fyrst og fremst nýst virkum sjóðfélögum, en ekki þeim sem eiga geymd réttindi eða hafa þegar látið af störfum.
• Fjármögnun
• Samtökin byggja jafnframt á því að ríkið hafi vanmetið þau fjárframlög sem áttu að jafna tryggingafræðilega stöðu lífeyrissjóðsins í tengslum við breytingarnar. Af því hafi leitt að lífeyrisaukasjóður og varúðarsjóður standi ekki undir þeim skuldbindingum sem þeim var ætlað að mæta gagnvart sjóðfélögum.

Meðferð málsins fyrir dómstólum hefur tafist, meðal annars vegna þess að margir dómarar eru sjálfir sjóðfélagar í LSR A og hafa því þurft að víkja sæti vegna hæfisreglna. Vonir standa til þess að úr því leysist á næstu misserum, þannig að efnisleg niðurstaða fáist í þessu mikilvæga hagsmunamáli fyrir félagsfólk okkar.