Launastefna Seðlabankans: Hverjir sitja eftir?

Í nýrri rammagrein Seðlabanka Íslands er því haldið fram að almennar umsamdar launahækkanir ættu til lengri tíma að vera um 2% á ári til að samrýmast verðbólgumarkmiði bankans. Afgangurinn af „svigrúminu“ eigi að fara í launaskrið og sértækar hækkanir lægstu launa.

Þetta er ekki hlutlaus greining heldur pólitísk afstaða um það hvernig laun eigi að þróast á innlendum vinnumarkaði.Undanfarin ár hafa krónutöluhækkanir dregið verulega úr launamun milli starfa þar sem gerð er mismunandi krafa um menntun, ábyrgð og sérfræðiþekkingu. Þær hafa skilað hlutfallslega mestum hækkunum lægstu launa, á sama tíma og stórir hópar háskólamenntaðra hafa setið eftir. Þetta getur haft víðtækar samfélagslegar afleiðingar, þar á meðal skort á háskólamenntuðu fólki í greinum þar sem laun endurspegla ekki ábyrgð, kostnað og tíma sem fer í menntun á háskólastigi. Rannsókn Hagfræðistofnunar á virði háskólamenntunar frá 2025 sýnir að fjárhagslegur ábati af háskólamenntun hefur dregist saman og hallar í dag á þá sem verja mörgum árum og miklum kostnaði í menntun.

Það er bæði mikilvægt og réttlætanlegt að bæta kjör þeirra sem eru lægst launuð. En hagfræðin er skýr: ef það er gert ár eftir ár með því að þjappa saman launaspönninni, veikjast hvatar til menntunar. Háskólamenntaðir koma seinna inn á vinnumarkaðinn, oft með þunga greiðslubyrði vegna námslána og hefja lífeyrissparnað síðar en aðrir. Þegar launamunur minnkar, minnkar einnig hvati til sérhæfingar. Samfélagið byggir á sérfræðiþekkingu: kennslu, hugverkum, heilbrigðisþjónustu, verkfræði, skapandi greinum og annarri fagþekkingu. Ef launastefnan endurspeglar ekki verðmæti menntunar og ábyrgðar veikjast hvatar til sérhæfingar, með neikvæðum afleiðingum fyrir allt samfélagið. Seðlabankinn bendir á að launaskrið sé breytilegt og ráðist af stöðu hagkerfisins og ytri þáttum. Það undirstrikar að þróun þess er óviss og ræðst af aðstæðum hverju sinni.

BHM bendir á að ekki sé hægt að byggja stöðugleika á því að draga kerfisbundið úr arðsemi menntunar. Til lengri tíma ræðst hagvöxtur fyrst og fremst af aukinni verðmætasköpun á hverja vinnustund, með öðrum orðum, aukinni framleiðni. Þetta samræmist nýrri atvinnustefnu stjórnvalda. Sú þróun byggir m.a. á því að hagkerfið nýti og umbuni sérhæfðri þekkingu og færni.

Launastefna sem dregur markvisst úr ávinningi menntunar og sérhæfingar vinnur gegn þeim markmiðum.