Í umræðu um launaþróun hefur því sjónarmiði verið haldið á lofti að semja eigi um hóflegar almennar launahækkanir, að tekið sé tillit til launaskriðs og að sértækar hækkanir lægstu launa hafi vægi sem samræmist verðbólgumarkmiðum. Þetta felur ekki aðeins í sér tæknilegt innlegg í verðbólguumræðu, heldur skýra stefnu um að þeir sem standa neðar í launastiganum fái hlutfallslega meiri hækkanir en aðrir tekjuhópar. BHM telur mikilvægt að staldrað verði við og lagt mat á heildaráhrif slíkrar launastefnu, ekki síst áhrif hennar á hvata til lengri tíma.
Þegar sérhæfing borgar sig síður
Undanfarin ár hafa krónutöluhækkanir dregið saman launabil milli starfa sem gera ólíkar kröfur um menntun og ábyrgð. Lægstu laun hafa hækkað hlutfallslega mest, sem getur verið bæði skiljanlegt og réttlætanlegt að vissu marki. Vandinn er sá að þegar þetta verður meginstefna yfir lengri tíma sitja stórir hópar launafólks með sérhæfða menntun eftir.
Þessi þróun hefur bein áhrif á hvata innan hagkerfisins. Ungt fólk tekur ákvarðanir um nám og störf út frá þeim skilaboðum sem það fær um verðmæti menntunar sinnar og sérhæfingar. Ef margra ára sérhæfing, fagleg ábyrgð og dýrmæt þekking skila sífellt minni ávinningi í launum mun það óhjákvæmilega hafa áhrif á valið. Færri leggja í langt sérnám, færri velja sér krefjandi faggreinar og fleiri velta því fyrir sér hvort fjárfesting í menntun sé réttlætanleg.
Menntun og sérhæfing krefjast tíma, kostnaðar og fórna. Fólk sem velur slíka leið veit að það kemur seinna inn á vinnumarkað, byrjar seinna að safna lífeyri og ber oft umtalsverðar skuldbindingar vegna námslána. Þar ræður för vissan um að fjárfesting í menntun skili sér til baka í formi aukinna tækifæra og betri kjara. Ef ávinningurinn minnkar jafnt og þétt veikjast hvatar til menntunar og fólk snýr jafnvel síður til baka eftir háskólanám erlendis. Það er því bæði sanngirnismál og skýrt hagkvæmnismál fyrir samfélagið allt að spyrna við fæti og standa vörð um ávinning fólks af menntun og sérhæfingu.
Skilaboðin til næstu kynslóða
Atvinnustefna stjórnvalda byggir á því að þróa fjölbreytt þekkingarsamfélag og styrkja tækni- og þekkingargreinar sem reiða sig á sérfræðiþekkingu og hæft vinnuafl. Slík stefna stendur og fellur með því að menntun og sérhæfing skili skýrum ávinningi – bæði fyrir einstaklinga og hagkerfið í heild.
Ef þróunin á vinnumarkaði gengur hins vegar í öfuga átt skapast augljós mótsögn. Þegar ábati af menntun dregst saman veikjast forsendur þeirrar atvinnustefnu sem mörkuð hefur verið. Afleiðingarnar birtast ekki aðeins í dag, heldur í ákvörðunum næstu kynslóða.
Til lengri tíma litið byggist hagvöxtur á framleiðni, það er aukinni verðmætasköpun á hverja vinnustund, aukinni þekkingu og færni vinnuaflsins. Það er ekki tilviljun að ríki sem leggja áherslu á menntun og sérhæfingu ná gjarnan betri árangri í verðmætasköpun og lífskjörum. Ísland er lítið hagkerfi sem þarf á vel menntuðu og hæfu vinnuafli að halda til að standa undir samkeppni á alþjóðavettvangi.
Þekkingarsköpun verður ekki til af sjálfu sér. Hún byggir á því að fólk sjái ávinning af því að mennta sig, afla sér sérhæfingar og leggja sitt af mörkum á sviðum þar sem krafa er gerð um faglega ábyrgð og þekkingu. Launastefna sem dregur úr þeim hvötum grefur undan forsendum framtíðarhagvaxtar, jafnvel þótt hún geti stuðlað að skammtímastöðugleika. Horfum lengra fram á veginn og tryggjum að ákvarðanir dagsins í dag styðji við hvata til menntunar og verðmætasköpunar næstu kynslóða.
