Engin sátt á vinnumarkaði nema allir sitji við sama borð
30. júní 2026
„Sameiginleg sýn á launamyndun, líkt og þekkist annars staðar á Norðurlöndum, byggist ekki á lagaboði heldur á trausti sem byggt hefur verið upp á löngum tíma.“
Sendinefnd Alþjóðagjaldeyrissjóðsins (AGS) kynnti nýlega bráðabirgðaniðurstöður árlegrar úttektar sinnar á stöðu íslenska hagkerfisins.
Þar er meðal annars lagt til að kjarasamningsgerð verði samræmd með þeim hætti að stéttarfélög opinberra starfsmanna taki þátt í að móta „merki launahækkana“ á sama tíma og stéttarfélög á almenna markaðnum.
BHM telur mikilvægt að opin umræða fari fram um þessa tillögu AGS, þar sem umgjörð kjarasamninga á Íslandi sé skoðuð á jafnræðisgrundvelli. Reynslan sýnir að allar breytingar á vinnumarkaði, t.a.m. á fyrirkomulagi launamyndunar, ná ekki fram að ganga nema um þær ríki breið sátt og tryggð sé sterk aðkoma fulltrúa launafólks. Sátt getur ekki náðst nema allir eigi sæti við borðið – heildarsamtök launafólks jafnt á opinberum sem almennum markaði, ríki, sveitarfélög og samtök atvinnurekenda.
Ólíkar forsendur launamyndunar milli markaða
Að mati BHM verður að horfast í augu við þá staðreynd að launamyndun getur verið út frá ólíkum forsendum og með ólíkum hætti á milli opinbera og almenna vinnumarkaðarins. Sá munur skýrir að hluta hvers vegna „merki“ almenna markaðarins mætir ekki alltaf þörfum opinberra launagreiðenda og starfsfólks.
Á almennum markaði ræðst launaþróun ekki eingöngu af kjarasamningum heldur einnig af launaskriði og markaðsaðstæðum. Miðlægu samningarnir endurspegla því aðeins hluta af heildarkjarabótum. Launaskrið er þó ekki einsleitt heldur mismunandi eftir atvinnugreinum og starfshópum.
Á opinberum markaði eru laun að meginstefnu bundin í miðlæga samninga. Þó geta komið fram frávik, til dæmis vegna starfsmatsbreytinga eða staðbundinna samninga, en slík þróun er almennt bæði takmarkaðri að umfangi og síður kerfisbundin en það launaskrið sem getur myndast á almennum markaði. Margar stéttir á opinbera markaðnum njóta því í reynd ekki sambærilegs svigrúms til launaþróunar utan miðlægra samninga.
Ef sátt skapast um nýtt vinnumarkaðslíkan þarf það að taka mið af þessum eðlismun. Nauðsynlegt er að tryggja upplýsta umræðu um hvort og hvernig aðlaga þurfi „merki“ almenna markaðarins að aðstæðum á opinbera markaðnum og hjá þeim stéttum sem hafa takmarkað svigrúm til launabreytinga utan samninga. Samkeppnishæf laun á opinbera markaðnum eru jafnframt forsenda þess að hægt sé að manna lykilstörf í heilbrigðis-, mennta- og stjórnsýslukerfinu. Þessi munur á launamyndun hefur ekki verið ræddur til hlítar hér á landi. BHM telur að slík umræða sé nauðsynlegur undanfari mögulegra breytinga á samningalíkani og að hún verði að byggjast á traustum gögnum um launaþróun á báðum mörkuðum.
Traust er forsenda og það skapast aðeins með samstöðu
Atvinnurekendur bera hallann af sönnunarskorti ef tímaskráningu er ábótavant
Vorskýrsla kjaratölfræðinefndar 2026: launaþróun og staðan á vinnumarkaði
Vinnudeginum lýkur aldrei hjá mörgum: er kominn tími á reglur um réttinn til að aftengjast?
Skerðingar á lífeyrisréttindum opinberra starfsmanna
Gissur Kolbeinsson ráðinn framkvæmdastjóri Orlofssjóðs BHM
Fréttabréf BHM - júní 2026