Hagkorn: Frá háskóla til verðmæta - hvernig styrkjum við tengslin sem vantar?

Ísland stendur enn vel í alþjóðlegum samanburði á vergri landsframleiðslu á mann, þ.e. verðmætasköpun á mann (mælt á kaupmáttarleiðréttu föstu verðlagi ársins 2021). Á þeim mælikvarða er Ísland yfir OECD‑meðaltali og á svipuðum nótum og Danmörk og Svíþjóð. Hins vegar hefur forskot Bandaríkjanna aukist verulega. Árið 2010 var munurinn milli Íslands og Bandaríkjanna um 3.600 dollarar en árið 2024 er hann orðinn rúmlega 8.000 dollarar Bandaríkjunum í hag.

Frá 2010 hefur landsframleiðsla á mann aukist um tæplega 20% á Íslandi. Það er meiri vöxtur en í Danmörku (19%), Svíþjóð (12%) og Finnlandi (4%), en þó minni en að meðaltali í OECD (21%) og talsvert minni en í Bandaríkjunum (26%). Ísland hefur því haldið í við Norðurlöndin en ekki náð að draga úr bilinu við fremstu hagkerfin. Sú þróun segir þó ekki alla söguna. Eftir kröftugan vöxt fram til ársins 2023 dróst landsframleiðsla á mann lítillega saman árið 2024. Það bendir til þess að hluti fyrri vaxtar hafi byggst á tímabundnum þáttum og auknu vinnumagni fremur en varanlegri framleiðniaukningu eða langtímastefnumörkun.

Íslenskt hagkerfi hefur vaxið en samsetning vaxtarins gefur tilefni til að staldra við: stærsti hluti hans skýrist af fjölgun á vinnumarkaði en ekki af aukinni framleiðni hvers starfsmanns.

Árið 2023 var hagvöxtur 4,9% og einn sá mesti meðal samanburðarlanda. Samsetning hagvaxtarins sýnir að vöxturinn byggðist fyrst og fremst á auknu vinnumagni: 4,2 prósentustig hagvaxtarins skýrðust af fjölgun starfa, sem var tvö- til þrefalt meiri en í Bandaríkjunum og Danmörku. Í þessum löndum náðist meiri framleiðnivöxtur með mun minni fjölgun starfa, á sama tíma og vinnutími á hvern starfsmann á Íslandi dróst saman um 0,5 prósentustig.

Þetta sést skýrt á mælaborðinu Framleiðni og hagvöxtur þar sem framlag fjölgunar starfa til hagvaxtar á Íslandi (appelsínugult) er mun meira en í samanburðarlöndum á meðan framlag framleiðniaukningar (fjólublátt) er tiltölulega lítið. Munurinn á heildar-VLF og VLF á mann undirstrikar að vöxturinn byggist síður á aukinni verðmætasköpun á hverja vinnustund.

Þetta er munurinn á hagvexti sem endist og hagvexti sem á sér skýr takmörk. Þegar vöxtur byggist á vinnumagni en ekki framleiðni eru takmörk hans ljós: lífskjör batna ekki til lengri tíma með því einu að fjölga fólki á vinnumarkaði, sérstaklega þegar þjóðin eldist og hlutfall fólks á vinnualdri minnkar.

Þrátt fyrir há útgjöld á nemanda í grunn- og framhaldsskóla er fjárfesting í háskólamenntun og þekkingarsköpun hlutfallslega veik á Íslandi, undir bæði OECD-meðaltali og langt undir Norðurlöndunum (sjá mælaborðið: Nýsköpun og verðmætasköpun).

Afleiðingin er sú að háskólar hafa takmarkað svigrúm til rannsókna og uppbyggingar nýrrar þekkingar. Þetta endurspeglast einnig í samsetningu rannsakenda, þar sem hlutfall þeirra sem starfa í fyrirtækjum er lágt í alþjóðlegum samanburði, á meðan háskólar og hið opinbera bera stærri hluta rannsóknarstarfsins en á Norðurlöndum. Þegar slík uppbygging er veik verða tengsl við atvinnulíf einnig takmörkuð – færri rannsóknaverkefni, minni tækniflutningur og hægari þróun nýrra lausna.

Þessi veikleiki birtist einnig í nýsköpunarkeðjunni. Könnun meðal frumkvöðla sýnir að aðgengi að fjármagni er almennt talið takmarkað, bæði þegar kemur að innlendum og erlendum fjárfestum, og færri en einn af hverjum tíu telja það auðvelt að tryggja aðgengi að fjármagni. Í athugasemdum svarenda kemur jafnframt fram að margir upplifi sérstakan flöskuháls í fjármögnun snemma í ferli fyrirtækja, einkum á bilinu milli opinberra styrkja og fyrstu fjárfestingarlotu. Þessi upplifun er þó ekki að fullu í samræmi við hlutlæg gögn þar sem fjármagn í innlendum nýsköpunarsjóðum hefur aukist verulega á undanförnum árum. Misræmið bendir til að vandinn snúist síður um algjöran skort á fjármagni heldur um tengsl fjármagns við þarfir fyrirtækja á ólíkum stigum vaxtar og fjárfestinga.

OECD bendir á að Ísland standi vel að vígi með menntun, stafræna innviði og opinberan stuðning en að nýsköpun skili sér síður í framleiðnivexti og alþjóðlegri samkeppnishæfni en hjá helstu samanburðarlöndum, ekki síst öðrum Norðurlöndum. European Innovation Scoreboard og Global Innovation Index draga sömu ályktun: Ísland stendur vel að vígi hvað varðar forsendur nýsköpunar með menntun og innviði, en þekking og rannsóknir skila sér síður í nýjar vörur, fyrirtæki og störf.

Í stuttu máli: Ísland er ekki fátækt af menntun eða grunnforsendum nýsköpunar, heldur af tengingu háskóla, fyrirtækja, hvata og fjármögnunar sem umbreyta þekkingu í markaðsvirði.

Þetta sést skýrt á mælaborðinu, þar sem Ísland stendur sterkt í útgjöldum á nemanda á fyrri skólastigum og á almennum forsendum nýsköpunar, en veikar þegar kemur að fjármögnun rannsókna, tengslum háskóla og atvinnulífs og umbreytingu þekkingar í ný störf og fyrirtæki.

Þegar framleiðni vinnuafls er skoðuð kemur skýrt mynstur í ljós (sjá mælaborðið: Framleiðni og hagvöxtur).

Í tæknigreinum og fjármálaþjónustu hefur framleiðni aukist verulega síðan 2008. Upplýsinga- og fjarskiptageirinn hefur nær tvöfaldast og fjármála- og vátryggingarstarfsemi sýnir svipaða þróun. Í þessum greinum er hægt að nýta tækni, bæta skipulag og skala starfsemi þannig að verðmætasköpun á hverja vinnustund eykst hratt.

Í öðrum greinum er myndin ólíkari. Í ferðaþjónustu og tengdum greinum hefur framleiðni vissulega aukist, en vöxturinn virðist að hluta til drifinn áfram af aukinni eftirspurn og meiri umsvifum fremur en stöðugum, tæknidrifnum umbótum. Slíkur vöxtur, sem fylgir sveiflum í eftirspurn, er síður traustur til lengri tíma en sá sem byggir á varanlegri framleiðniaukningu. Þetta bendir þó til þess að framleiðnimöguleikar séu til staðar í greininni en að þeir nýtist aðeins að hluta nema markvisst sé fjárfest í tækni, skipulagi og nýtingu mannauðs.

Á hinn bóginn hefur framleiðni staðið í stað í stórum hluta hagkerfisins, sérstaklega í opinberri þjónustu á borð við menntun og heilbrigðisþjónustu. Í greinum eins og kennslu, heilbrigðis- og velferðarkerfi er starfsemin í eðli sínu mannafladrifin, þar sem flóknara getur verið að auka framleiðni með tækni eða stærðarhagkvæmni. Þetta endurspeglar takmarkaða möguleika til framleiðniaukningar í slíkum greinum, svokallað Baumol-mynstur. Hagfræðingurinn William Baumol hefur bent á að í mörgum þjónustugreinum, svo sem menntun og heilbrigðisþjónustu, sé erfitt að auka framleiðni með tækniframförum á sama hátt og í iðnaði. Í slíkum greinum er vinnuframlag óhjákvæmilegur þáttur í þjónustunni sjálfri, þannig að fleiri notendur, til dæmis nemendur – þýða ekki endilega meiri framleiðni á hverja vinnustund.

Alþjóðlegir mælikvarðar styðja sömu mynd. European Innovation Scoreboard sýnir að Ísland stendur vel að vígi hvað varðar forsendur nýsköpunar en árangurinn í framleiðni og verðmætasköpun er lakari en búast mætti við miðað við stöðu landsins. Framleiðni er til staðar í sumum greinum en í heild dugar hún ekki til að umbreyta menntun í mælanleg verðmæti, þó að samfélagsleg verðmæti séu ótvíræð.

Greining OECD bendir til þess að framleiðnivandi Íslands sé fyrst og fremst stofnanalegur. Reglur, samkeppnisumhverfi og hvatar tryggja ekki að afkastamestu fyrirtækin vaxi. Í reynd er of auðvelt fyrir lágframleiðnifyrirtæki að halda stöðu sinni, á meðan fyrirtæki sem nýta tækni og sérhæfðan mannauð vel eiga erfitt með að stækka og skala starfsemi sína.

Þetta hefur bein áhrif á hvernig menntun nýtist í hagkerfinu. Þegar afkastamestu fyrirtækin vaxa ekki og ný þekking skilar sér hægar út í atvinnulífið veikist tengingin milli menntunar og framleiðni. Niðurstaðan er því kerfislæg: hagkerfið takmarkar getu til að umbreyta menntun í verðmætasköpun á mann.

Sú mynd sem hér hefur verið dregin upp – að menntun og framleiðni þróist ekki í takt, er ekki eins alls staðar. Alþjóðlegur samanburður sýnir að þróunin getur tekið ólíkar stefnur eftir því hvernig hagkerfið nýtir menntað vinnuafl.

Í Bretlandi hefur fjölgun háskólamenntaðra ekki haldið í við sköpun vel launaðra sérfræðistarfa. Afleiðingin er sú að sífellt stærri hluti útskrifaðra starfar í störfum sem hvorki krefjast háskólamenntunar né bjóða upp á sérfræðilaun. Þetta endurspeglar ekki of mikið menntað vinnuafl, heldur skort á störfum sem umbreyta menntun í framleiðni og virðisaukningu.

Norðurlöndin sýna að önnur leið er raunhæf. Þar hefur sköpun sérfræðistarfa fylgt fjölgun menntaðra mun betur, ekki vegna einstaklingsbundinna yfirburða, heldur vegna þess að umgjörðin virkar. Tengsl háskóla og atvinnulífs eru sterkari, nýsköpunarumhverfið stöðugra og fyrirtæki hafa skýrari skilyrði til að vaxa. Í Bretlandi starfar um þriðjungur háskólamenntaðra í störfum sem ekki samræmast menntun þeirra – um 50% hærra hlutfall en í Svíþjóð og Danmörku.

Ísland er í sérstöðu: menntunarstig er hátt og nýsköpunargrundvöllur til staðar, en það eru ónýtt tækifæri til verðmætasköpunar. Hlutfall innlends vinnuafls sem starfar í störfum þar sem menntun nýtist ekki sem skyldi er um 10%, en meðal innflytjenda er það um 42%. Þetta bendir til skýrs misræmis í nýtingu mannauðs á vinnumarkaði.

Reynslan frá Bretlandi sýnir jafnframt að menntastefna ein og sér dugar ekki ef atvinnustefnan fylgir ekki með. Þegar vöxtur hagkerfisins byggist að stórum hluta á fáum afmörkuðum geirum skapast of fá störf sem nýta háskólamenntun.

Án markvissrar atvinnustefnu sem styður fjölbreyttari flóru tækni‑ og þekkingargreina, þar sem fyrirtæki geta vaxið, skalað og tekið upp nýja þekkingu, er hætta á að aukin menntun skili sér síður í framleiðni, launum og verðmætasköpun.

Samkvæmt European Innovation Scoreboard 2025 er Svíþjóð á 138 stigum, Danmörk á 135 og Finnland á 125, á meðan Ísland er á 112. Noregur, sem er nærtækasta samanburðarlandið, er um 10 prósentustigum yfir Íslandi (122) og sá munur hefur haldist stöðugur síðan 2018. Þetta er bil sem lokast ekki af sjálfu sér.

Menntun skilar ekki sjálfkrafa meiri framleiðni og hærri launum – það ræðst af því hvort hagkerfið nýtir hana.

Hlutfall útskrifaðra úr STEM (vísindi, tækni, verkfræði og stærðfræði) er lægra á Íslandi en í samanburðarlöndum, á meðan hlutfall útskrifta í öðrum greinum er hlutfallslega hærra. Í opnu námskerfi endurspeglar slík dreifing ekki endilega skekkju í vali einstaklinga heldur þá hvata sem blasa við á vinnumarkaði. Global Innovation Index 2025 flokkar lágt hlutfall útskrifaðra úr vísinda‑ og verkfræðigreinum sem veikleika Íslands, sem bendir til misræmis milli menntunar og þarfa tækni‑ og þekkingardrifins atvinnulífs.

Tölurnar sýna þetta skýrt (sjá mælaborðið menntun og vinnumarkaður). Árið 2022 voru útskriftir í STEM-greinum 16,9% af öllum útskrifuðum á háskólastigi á Íslandi, á móti 24–25% að meðaltali í OECD og ESB. Á sama tíma er hlutfall útskrifta í menntunarfræðum og félagsvísindum mun hærra hér á landi en í samanburðarlöndum.

Afleiðingin er tvíþætt: takmarkað innlent framboð sérfræðinga í STEM-greinum og aukin þörf fyrir erlenda sérfræðinga til að manna lykilstöður.

Til að hafa áhrif á menntaval þjóðarinnar þarf hvorki boð né bönn. Það snýst um að skapa rétt hvatakerfi: störf sem borga sig, skýra tengingu milli menntunar og launa, og fyrirtæki sem geta vaxið og þurft á sérhæfðri þekkingu að halda. Þegar slíkar aðstæður eru til staðar velja einstaklingar markvissara. Reynslan frá Norðurlöndum, sérstaklega Danmörku og Finnlandi, sýnir að þetta er hægt með hvötum og kerfum sem tengja menntun og atvinnulíf með markvissari hætti.

Menntun borgar sig vel í sumum greinum en síður í öðrum. Launastefna sem byggir að miklu leyti á krónutöluhækkunum hækkar lægstu laun hlutfallslega meira en laun í sérfræðistörfum. Það þjappar launadreifingu og dregur úr ábata langrar menntunar.

Slík stefna getur verið réttlætanleg til skemmri tíma af jöfnuðarástæðum, en til lengri tíma grefur hún undan hvötum til sérhæfingar og fjárfestingar í mannauði og veikir þar með forsendur framleiðniaukningar.

Spurningin er því ekki hvort menntun sé þess virði heldur hvort íslenskt hagkerfi sé tilbúið að breyta leikreglunum þannig að þekking, sérhæfing og framleiðni verði raunveruleg uppspretta verðmæta, hagvaxtar og bættra lífskjara til lengri tíma.