Hagkorn BHM: Staða kvenna á íslenskum vinnumarkaði 2026

Konur eru í dag stór hluti íslensks vinnuafls og eru um 47% allra starfandi. Atvinnuþátttaka þeirra hefur aukist verulega á síðustu áratugum og er nú um 78%, samanborið við 84% meðal karla. Þrátt fyrir þessa miklu þátttöku birtist kynbundinn munur skýrt í starfshlutföllum og vinnustundum.

Árið 1991 voru 51,6% starfandi kvenna í fullu starfi á móti 91,2% karla. Árið 2025 er hlutfallið 66,3% hjá konum og 83,9% hjá körlum. Kynjabilið hefur því minnkað úr um 40 prósentustigum í 17,6 prósentustig. Þrátt fyrir þessa þróun eru hlutastörf enn mun algengari meðal kvenna, en 33,7% starfandi kvenna eru í hlutastarfi samanborið við 16,1% karla.

Munur á starfshlutföllum kynjanna er ekki bundinn við barneignarárin heldur sést á öllum aldursskeiðum. Konur eru á öllum aldri líklegri en karlar til að starfa í hlutastarfi. Á aldrinum 25-54 ára eru 27% kvenna í hlutastarfi, samanborið við 10% karla. Hlutfall hlutastarfa meðal kvenna er enn hærra í yngstu og elstu aldurshópunum, meðal 16-24 ára eru 57% í hlutastarfi og meðal kvenna 55-74 ára eru 38% í hlutastarfi. Þetta þýðir að konur starfa að jafnaði færri vinnustundir yfir starfsævina, sem hefur bein áhrif á tekjuþróun, starfsframgang og uppsöfnuð lífeyrisréttindi.

Konur og karlar starfa að stórum hluta í ólíkum atvinnugreinum. Konur eru í miklum meirihluta í opinbera geiranum og í umönnunar-, heilbrigðis- og menntastörfum, þar sem yfir 70% starfsfólks eru konur. Í iðnaði og framleiðslugreinum eru konur hins vegar aðeins um 20% starfsfólks.

Framleiðnivöxtur hefur almennt verið hægari í opinberum þjónustugreinum en í mörgum atvinnugreinum einkageirans, sem hefur áhrif á launaþróun og efnahagslegan ávinning starfsfólks. Þegar konur eru í meirihluta í slíkum störfum skiptir miklu að bæta framleiðniaðstæður til að tryggja að menntun og sérhæfing nýtist hagkerfinu.

Tekjur kvenna hafa hækkað hlutfallslega á undanförnum áratugum og launamunur kynjanna hefur því minnkað, en er enn verulegur. Konur hafa að meðaltali um 80% af atvinnutekjum karla, samanborið við um 50% árið 1990. Framfarir hafa því orðið en á síðasta áratug hefur dregið úr hraða þróunarinnar.

Þegar litið er yfir starfsævina sést að tekjumunurinn byrjar snemma og eykst með aldrinum. Hann er lítill við upphaf starfsferils en vex smám saman og nær um 28% undir lok starfsævinnar. Þessi þróun endurspeglar meðal annars að konur eru líklegri til að starfa í hlutastarfi og í atvinnugreinum þar sem laun og launaþróun eru að jafnaði lægri. Þá getur ójafnt vægi umönnunar og heimilisstarfa haft áhrif á starfsþróun og tekjuöflun. Afleiðingarnar safnast upp yfir starfsævina og hafa bein áhrif á ævitekjur og lífeyrisréttindi.

Til að greina betur hvað skýrir þennan tekjumun er einnig horft til launamunar miðað við tímakaup. Óleiðréttur launamunur mælir muninn á tímakaupi karla og kvenna án þess að leiðrétta fyrir starfsgrein, menntun eða reynslu og sýnir því hvernig vinnumarkaðurinn kemur út í heild. Árið 2024 var óleiðréttur launamunur um 10,4%. Munurinn er þó mismikill eftir atvinnugreinum. Hann er mestur í fjármála- og vátryggingastarfsemi, þar sem hann er um 26%, og einnig mikill í flutninga- og framleiðslugreinum. Á móti er launamunur minni í fræðslu, heilbrigðisþjónustu og öðrum greinum þar sem konur eru í meirihluta.

Leiðréttur launamunur felur í sér að tekið er tillit til þátta á borð við menntun, starfsreynslu og aðstæður á vinnumarkaði. Sá munur var um 3,6% árið 2023 og endurspeglar þann hluta launamunar sem ekki skýrist af mælanlegum þáttum. Það bendir til þess að munurinn tengist ekki eingöngu einstaklingsbundnum eiginleikum heldur einnig því hvernig störf eru metin og laun ákveðin á vinnumarkaði.

Menntunarstig kvenna hefur hækkað hraðar en karla á síðustu áratugum. Á Íslandi hafa um 57,5% kvenna á aldrinum 25-34 ára lokið háskólanámi, samanborið við 31,3% karla, sem er mesti kynjamunur sem mælist meðal OECD-ríkja. Á sama tíma er heildarhlutfall háskólamenntaðra í þessum aldurshópi 43,5%, það er undir meðaltali OECD sem er 48%, en það skýrist fyrst og fremst af lægra menntunarstigi karla.

Þrátt fyrir þetta háa menntunarstig skilar menntun sér ekki að fullu í tekjum kvenna. Gögn sýna að háskólamenntaðar konur hafa að meðaltali svipaðar atvinnutekjur og karlar með stúdentspróf og kynjamunur er til staðar á öllum menntunarstigum. Þetta bendir til þess að ávinningur menntunar sé ólíkur eftir kyni, meðal annars vegna mismunandi dreifingar kynja milli atvinnugreina, ólíkra framgangstækifæra og að meiri líkur eru á starfsrofi eða lægra starfshlutfalli meðal kvenna. Menntun ein og sér nægir því ekki til að jafna tekjumun kynjanna, þar sem tekjuþróun mótast einnig af skipulagi vinnumarkaðarins og starfsferli yfir ævina.

Þetta bendir til þess að fjárhagslegur ávinningur menntunar sé minni í þeim greinum þar sem konur starfa í meiri mæli. Afleiðingin er að fjárfesting samfélagsins í menntun kvenna skilar sér síður í tekjum og framleiðni og þar með í hagvexti, þrátt fyrir að framboð háskólamenntaðs vinnuafls sé hátt.

Mestu þáttaskilin í starfsferli kvenna verða við fyrstu barneign. Rannsóknir sýna að atvinnuþátttaka kvenna lækkar um 20% í kjölfar fyrsta barns, á meðan þátttaka karla helst að mestu óbreytt. Tekjur kvenna lækka einnig varanlega miðað við karla. Fimm árum eftir fyrstu barneign eru tekjur kvenna um 36% lægri en tekjur karla, og minnkar sá munur aðeins að hluta með tímanum.

Þessi svokallaða barnasekt skýrir stóran hluta tekjumunar kynjanna yfir starfsævina. Hún tengist aukinni hlutdeild kvenna í hlutastörfum, færri framgangstækifærum og meiri ábyrgð á umönnun barna. Áhrifin eru því ekki aðeins tímabundin heldur móta starfsferil og tekjur til lengri tíma.

Munurinn á stöðu kvenna og karla á vinnumarkaði hefur áhrif langt út fyrir einstaklinginn. Lægri atvinnuþátttaka og lægri tekjur draga úr heildarframboði vinnuafls og minnka skatttekjur ríkisins. Á sama tíma hefur fæðingartíðni á Íslandi lækkað og er nú um 1,6 börn á konu, undir því sem þarf til að viðhalda mannfjöldanum til lengri tíma. Þegar færri fæðast og vinnuafl vex hægar verður sífellt mikilvægara að nýta hæfni og menntun alls vinnuafls til fulls.

Þessi þróun er sérstaklega mikilvæg í ljósi þess að störf í opinberri þjónustu, þar sem konur eru í meirihluta, bera uppi einhverja mikilvægustu innviði samfélagsins, heilbrigðis-, mennta- og velferðarkerfin okkar. Skortur á starfsfólki og aukið álag í þessum greinum hefur bein áhrif á getu samfélagsins til að mæta vaxandi þjónustuþörf. Þetta tengist einnig hærri tíðni veikindaforfalla og auknu álagi í kvennastéttum.

Samkvæmt OECD‑rannsókn hefur aukin atvinnuþátttaka kvenna verið einn mikilvægasti drifkraftur efnahagslegs vaxtar síðustu áratugi, því gæti sterkari staða kvenna á vinnumarkaði skilað verulegum viðbótarávinningi til framtíðar.

Þróun síðustu áratuga sýnir bæði framfarir og viðvarandi kerfislægan kynjamun. Þátttaka kvenna í atvinnulífi hefur aukist verulega og menntunarstig þeirra er hærra en nokkru sinni fyrr. Þrátt fyrir það eru konur líklegri til að vera í hlutastarfi, með lægri tekjur og verða fyrir varanlegum áhrifum barneigna á starfsferil sinn og launaþróun. Þennan mun má rekja til kynbundinnar skiptingar atvinnugreina og áhrifa umönnunarábyrgðar á starfsferil.

Að jafna tækifæri til fullrar þátttöku og tryggja að menntun skili sér í auknum tekjum er ekki aðeins jafnréttismál heldur lykilatriði fyrir framleiðni og hagvöxt íslenska hagkerfisins til lengri tíma. Ónýtt hæfni eða brotakennd þátttaka háskólamenntaðra kvenna í atvinnulífinu er bæði framleiðnitap og fjárhagsleg byrði sem dregur úr möguleikum hagkerfisins til að mæta breyttum lýðfræðilegum áskorunum.