Nýtt jafnvægi á íslenskum vinnumarkaði – og nýjar áskoranir

Samkvæmt miðspám nær íbúafjöldinn á Íslandi hámarki um miðja öldina, en án áframhaldandi fólksflutninga gæti hámarkinu verið náð mun fyrr og síðan tekið við samdráttur. Sú þróun markar þáttaskil þar sem fjölgun vinnuafls hefur verið einn helsti drifkraftur hagvaxtar undanfarna áratugi.

Þegar hægir á fólksfjölgun þarf hagkerfið í auknum mæli að reiða sig á bætta framleiðni, betra skipulag og skilvirkari nýtingu mannauðs. Ísland hefur notið mikillar atvinnuþátttöku í gegnum tíðina en með hækkandi meðalaldri og færri á vinnualdri lækkar hlutfall starfandi af heildarmannfjölda, líkt og spáð er fyrir í öðrum þróuðum ríkjum. Færri hendur þurfa því að standa undir hærri kostnaði sem óhjákvæmilega fylgir öldrun þjóða. Slíkt eykur álag á opinber kerfi og krefst aukins kostnaðar, eins og fjallað er um í nýútgefinni skýrslu McKinsey. Nauðsynlegt er fyrir okkur Íslendinga að fylgjast með þessari þróun, því líklegt er að hið sama raungerist hér á landi.

Á Íslandi hafa þessi áhrif komið síðar fram en víða annars staðar, aðallega vegna fjölgunar innflytjenda sem hafa haldið vinnuaflinu uppi. Ef sú þróun breytist verða forsendur hagvaxtar að taka mið af því, það verður enn mikilvægara að byggja vinnumarkað sem nýtir hæfni fólks vel. Til lengri tíma er hagvöxtur nátengdur framleiðni.

Þótt íbúum fjölgi í heildina á næsta áratug verður sú fjölgun fyrst og fremst drifin áfram af innflytjendum. Innlent vinnuafl mun hins vegar aukast lítið sem ekkert, þar sem ungir árgangar eru of fámennir til að taka við af fjölmennum hópum sem nálgast starfslok.

Á sama tíma eykst eftirspurn í greinum sem þjónusta eldri hópa í heilbrigðis-, félags- og velferðarþjónustu. Þannig myndast tvöföld áskorun: framboð innlends sérfræðivinnuafls vex hægt á sama tíma og eftirspurn eftir slíkri þjónustu eykst.

Þróunin sést skýrt í menntakerfinu. Hlutfall barna í leikskólum sem fá stuðning hefur hækkað um 81% frá 2007 til 2023, og í grunnskólum um 37%. Þetta þýðir hraðari vöxt í þjónustuþörf en í framboði sérfræðinga á borð við sérkennara, sálfræðinga, þroskaþjálfa og félagsráðgjafa.

Á sama tíma hefur sjúkrahúsrýmum á hverja 100 þúsund íbúa fækkað um 38%. Aflið í innviðunum dregst því saman á sama tíma og þörfin eykst, sem eykur þrýsting á heilbrigðisstarfsfólk og takmarkar getu kerfisins til að taka við fjölgun eldri einstaklinga og fleiri álagstengdum veikindum

Vinnuafl á Íslandi dreifist ekki jafnt milli atvinnugreina. Innlent vinnuafl er að stórum hluta í störfum sem krefjast sérhæfingar og langrar menntunar, í heilbrigðis-, mennta- og félagsþjónustu, stjórnsýslu og öðrum sérfræðistörfum. Innflutt vinnuafl er hins vegar að mestu í vinnuaflsfrekum greinum á borð við ferðaþjónustu, byggingariðnað, matvælavinnslu og ýmiss konar þjónustu- og stoðstörfum.

Vinnuaflsfrekar greinar vaxa hratt og þar er innflutt vinnuafl burðarásinn. Vöxtur sérfræðistarfa í opinbera kerfinu hefur hins vegar verið hægari og framboð vex mun hægar en eftirspurnin.

Tölurnar sýna að sérfræðiinnviðir dragast saman á meðan þjónustuþörfin vex. Stuðningsþörf í leik- og grunnskólum hefur aukist verulega, og sjúkrahúsrými á hvern íbúa hefur dregist saman um 38% á sama tímabil.

Rannsóknir OECD og Vörðu sýna jafnframt að um 40% háskólamenntaðra innflytjenda sinna störfum þar sem menntun þeirra nýtist ekki sem skyldi. Rannsóknirnar sýna líka að hlutfall innfæddra, sem þannig er háttað um, er umtalsvert lægra eða einungis 10%. Þetta er vandasamt úrlausnarefni þar sem vísbendingar eru um að okkur skorti sérhæft vinnuafl, en aðfluttir sérfræðingar hafa ekki uppfyllt þær kröfur sem gerðar eru til slíkra starfa, þar hefur t.d. tungumálakunnátta verið áþreifanleg hindrun. En þetta tengist líka skortstöðu í ýmsum starfahópum bæði háskólamenntaðra stétta sem annarra.

Niðurstaða þessara athugana er tvíþætt:
Annars vegar halda innflytjendur uppi vexti í vinnuaflsfrekum greinum. Hins vegar nýtist menntun og færni þeirra ekki að fullu í þeim kerfum sem glíma við hvað mestan mönnunarskort.

Þessi þróun skýrir hvers vegna álag á opinber þjónustukerfi hefur aukist þrátt fyrir fjölgun starfandi einstaklinga. Í þessu samhengi verður verkefni stjórnvalda um mótun atvinnustefnu fyrir Ísland sérstaklega mikilvægt. Stefna sem tekur ekki mið af þróun mannauðs, aldurssamsetningu og færniþörf þjónustugeiranna mun standa á veikum grunni, þar sem stærð og samsetning vinnuafls setja vinnumarkaði raunverulegar skorður.

1. Samhæfð innflytjenda‑ og mannauðsstefna

Innflytjendamál þurfa að tengjast raunverulegum færniþörfum samfélagsins. Markmiðið er ekki að fjölga starfsfólki heldur að tryggja mönnun í þeim geirum þar sem skortur er mestur og tryggja að menntun og reynsla starfsfólks nýtist til fulls.

2. Vinnuvernd og endurkoma sem hluti af framleiðnistefnu

Lengri starfsævi verður aðeins möguleg ef vinnuumhverfi styður við starfsfólk með markvissum hætti. Skipulögð endurkoma eftir veikindi, sveigjanleiki í starfshlutfalli og minna álag eru ekki aðeins brýn velferðarmál heldur einnig forsenda aukinnar framleiðni.

3. Markviss uppfærsla þekkingar og færni

Tæknibreytingar kalla á stöðuga færniþróun. Sérstaklega í opinberri þjónustu þarf að tryggja að starfsfólk hafi aðgang að markvissri símenntun sem styður við innleiðingu nýrrar tækni og breyttra vinnubragða.

4. Ábyrg innleiðing gervigreindar

Gervigreind getur aukið framleiðni og dregið úr mönnunarþörf í stoðverkefnum. Árangur ræðst þó af skipulagi og aðlögun vinnuferla, ekki tækninni sjálfri.

Íslenskur vinnumarkaður er að ganga inn í nýtt skeið þar sem lýðfræðileg þróun setur skýr mörk á vöxt vinnuafls. Hægari fólksfjölgun og öldrun þjóðarinnar þýða að framboð vinnuafls mun vaxa hægar á komandi árum, á sama tíma og eftirspurn eftir sérfræðikunnáttu eykst, einkum í heilbrigðis-, velferðar‑ og menntakerfinu.

Á íslenskum vinnumarkaði ríkir kerfisbundin spenna, þar sem Þjónustuþörf vex hraðar en geta kerfanna til að fullnægja þörfunum. Stuðningur í leikskóla (+81%) og grunnskóla (+37%) hefur aukist verulega, á meðan sjúkrahúsrými á hvern íbúa hafa dregist saman um 38%. Þessi þróun undirstrikar misvægið milli vaxandi þjónustuþarfar og getu kerfanna til að bregðast við.

Í ljósi þessarar þróunar verður sífellt brýnna að móta markvissra atvinnu- og mannauðsstefnu sem tryggir mönnun á lykilsviðum og styður við bætta nýtingu menntunar og færni. Slík stefna þarf að taka mið af lýðfræðilegum forsendum, efla þátttöku á vinnumarkaði og tryggja að mannauður nýtist þar sem þörfin er mest.

Verði ekki gripið til markvissra aðgerða mun þrýstiingur á sérfræðistéttir aukast með fyrirsjáanlegum áhrifum á gæði opinberrar þjónustu, framleiðni í hagkerfinu og jafnvægi opinberra fjármála.