Klukkan tifar: Nýjar áskoranir á ís­lenskum vinnu­markaði

Íslenskur vinnumarkaður er í örri þróun sem kallar á endurmat á framtíðarsýn okkar um störf, hagvöxt og samfélagslega þjónustu. Hægari fólksfjölgun og hröð öldrun þjóðarinnar þýðir að framboð vinnuafls mun vaxa hægar á næstu árum. Á sama tíma eykst þörfin fyrir sérfræðimenntað starfsfólk, sérstaklega í heilbrigðis-, velferðar- og menntakerfinu. Þetta er þróun sem við höfum séð í mörgum nágrannaríkjum okkar en ljóst er að hún mun einnig gera vart við sig hér á landi af fullum þung.

Árið 2024 fæddust 4.311 börn á Íslandi og fæðingartíðni hefur verið, í rúman áratug, undir því marki sem þarf til að viðhalda stöðugum mannfjölda. Í reynd felur það í sér að yngri árgangar eru fámennari en sú kynslóð sem nú er að nálgast starfslok.

Áhrif þessarar þróunar eru þegar farin að koma fram í samsetningu mannfjöldans og framboði vinnuafls. Vinnandi fólki mun fjölga hægar á næstu árum sem þýðir að sífellt færri þurfa að standa undir vaxandi kostnaði velferðarþjónustu. Á sama tíma fjölgar þeim sem reiða sig á þá þjónustu, meðal annars vegna hækkandi aldurs þjóðarinnar. Á næstu 10–20 árum mun þessi þróun verða enn skýrari og kalla á markvissa stefnumótun og aðgerðir til að tryggja seiglu opinberra kerfa og traustan vinnumarkað.

Innflytjendur hafa borið uppi fjölgun á vinnumarkaði

Starfandi fólki á íslenskum vinnumarkaði hefur fjölgað um 37% síðustu tuttugu árin. Stóran hluta þeirrar fjölgunar má rekja til innflytjenda, hlutfall þeirra í fjölguninni er um 73% en Íslendinga 27%. Innflytjendur hafa þannig gegnt lykilhlutverki í því að halda uppi hagvexti og samfélagslegri þjónustu.

Eitt af því sem ný greining BHM leiðir í ljós er að stór hluti erlends vinnuafls nær ekki að nýta menntun sína sem skildi. Um 40% innflytjenda vinna störf sem ekki samsvara menntun þeirra, sem er hærra hlutfall en í samanburðarlöndum. Þetta þýðir að fólk fær ekki tækifæri að nýta þá menntun og hæfni sem það býr yfir og samfélagið missir af verðmætum sem gætu skapast ef því stæðu til boða störf þar sem þekking þess kæmi að fullum notum.

Til að bregðast við þessari stöðu hafa stjórnvöld sett sér markmið um að auka líkurnar á að menntun og hæfni innflytjenda nýtist betur en nú er. Lagt er til að gera ferli mála við mat á menntun skilvirkara en nú er, efla raunfærnimat og styrkja samstarf við atvinnulífið svo fólk komist hraðar í störf sem samsvara menntun þess.

Ef fleiri lönd fara að keppa um sama vinnuaflið, sem er fyrirséð vegna öldrunar þjóða víða um heim, er raunveruleg hætta á að þessi mikilvægi mannauður leiti annað. Því mun það gagnast íslenskum vinnumarkaði að skapa trausta umgjörð fyrir fólk sem vill bæði starfa og setjast hér að.

Samráðsvettvangur stjórnvalda og vinnumarkaðar

Til að takast á við þessar kerfislægu áskoranir þarf markvissa samvinnu stjórnvalda og vinnumarkaðar. Í ljósi þeirra greininga sem BHM hefur unnið og kynntar voru á morgunverðarfundi 26. febrúar sl., er kallað eftir því að settur verði á laggir samráðsvettvangur stjórnvalda og aðila vinnumarkaðarins sem hafi það hlutverk að:

• greina þróun vinnumarkaðarins, færniþörf vegna örrar tækniþróunar og lýðfræðilegar breytingar,
• meta þjónustuþörf opinberra kerfa og áhrif öldrunar þjóðar á velferðarkerfið,
• og leggja fram á hverju ári tillögur til stjórnvalda um aðgerðir á sviði atvinnumála.

Þróun vinnumarkaðar og samfélags

Mannfjöldaspá Hagstofunnar gerir ráð fyrir að íbúafjöldi hér á landi gæti náð hámarki um miðja öldina, að gefnum forsendum um áframhaldandi aðflutning vinnuafls. Breytist sú forsenda má gera ráð fyrir að hægja muni fyrr á fjölgun íbúa og að spáin gangi ekki eftir. Verði það raunin mun það skapa mikla erfiðleika við að halda uppi þeirri þjónustu sem við teljum sjálfsagða í þróuðu velferðarsamfélagi.

Á sama tíma eykst samkeppni milli þjóða um háskólamenntað vinnuafl. Ísland þarf því skýra framtíðarsýn: að vera land sem býður upp á góð lífskjör, sterka innviði og tækifæri fólks til að nýta hæfni sína til fulls.

Hér er ekki einungis um atvinnumál að ræða, þetta er grunnstefnumótun um framtíð þjóðarinnar. Þar mun rétta jafnvægið milli tækni, menntunar og fjölbreytilegs mannauðs ráða úrslitum.