Ný skýrsla Hagfræðistofnunar: Launamunur minnkar milli hópa og geira
21. ágúst 2026
Ávinningur háskólamenntunar minkar og launamunur milli opinbera og einkageirans dregst saman
Ný skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, unnin fyrir BHM, varpar ljósi á hvernig laun og kaupmáttur hafa þróast frá 2008 til 2025 eftir rekstrarformi fyrirtækja. Skýrslan byggir á samantekt Hagstofu úr skattframtölum fyrirtækja og eru laun hjá opinberum fyrirtækjum í eigu ríkis og sveitarfélaga þar greind sérstaklega. Slík fyrirtæki hafa gjarnan verið flokkuð með einkafyrirtækjum í opinberri tölfræði, sem dregur úr sýnileika þeirra og torveldar skýrt mat á launamyndun á vinnustöðum sem veita opinbera þjónustu og eru reknir að miklu leyti fyrir opinbert fé.
Launaávinningur háskólamenntunar hefur minnkað verulega
Skýrslan er í beinu framhaldi af fyrri rannsókn Hagfræðistofnunar fyrir BHM um virði háskólamenntunar (R25:01) og staðfestir það sem áður hefur verið sýnt fram á að launaávinningur háskólamenntunar hefur minnkað verulega. Árið 2008 voru laun háskólamenntaðra 67% hærri en laun grunnskólamenntaðra, en árið 2025 var munurinn kominn niður í 28%. Þegar tekið er tillit til aldurs, kyns og rekstrarforms fer ávinningur háskólagráðu úr 51% í 31%. Niðurstöðurnar setja stöðu háskólamenntaðra í nýtt samhengi og vekja spurningar um hvernig menntun skilar sér í launum. Launaávinningur af háskólanámi er mun minni en áður, þrátt fyrir auknar kröfur um sérhæfingu og fagþekkingu á vinnumarkaði.
Launamunur milli opinbera og einkageirans hefur dregist saman
Skýrslan sýnir að bilið milli geira hefur þrengst verulega. Árið 2008 voru laun hjá einkafyrirtækjum að meðaltali 18% hærri en hjá hinu opinbera, en árið 2025 var munurinn aðeins 4%. Á sama tíma jókst kaupmáttur launa meira hjá hinu opinbera en hjá einkageiranum.
Þessi þróun endurspeglar breytta launamyndun eftir rekstrarformi og aukna samþjöppun launa, sem gefur tilefni til umræðu um samspil menntunar og launasetningar í opinberum störfum.
Samsetning starfsfólks skiptir máli
Skýrslan sýnir að 73% ríkisstarfsmanna eru með háskólapróf, sem er mun hærra hlutfall en á vinnumarkaðinum almennt. Þetta ber vott um að störf hjá ríkinu krefjast að stórum hluta sérfræðimenntunar. Þess ber einnig að geta að ríkisstarfsmenn eru að meðaltali eldri en þau sem starfa á almenna markaðnum (29% í elsta aldurshópnum), sem lyftir meðallaunum með sama hætti og menntunin.
Þessi samsetning skiptir máli þegar meðallaun hjá ríkinu og einkamarkaði eru borin saman. Hærri meðallaun hjá ríkinu endurspegla að miklu leyti menntunarstig starfsfólks – ekki endilega að sambærileg störf séu betur launuð þar. Í ljósi þess að launaávinningur háskólamenntunar fer minnkandi er eðlilegt spyrja hvort þessi menntun og sérhæfing skili sér nægilega í launum.
Vísbendingar um rekstrarform og þörf á betri gögnum
Skýrslan skoðar einnig nokkur opinber fyrirtæki í eigu ríkis og sveitarfélaga, þar á meðal Landsvirkjun, Landsnet, Orkuveitu Reykjavíkur, Ríkisútvarpið, Isavia og Strætó. Sú greining er gerð á grundvelli ársreikninga. Launamyndun innan þessara fyrirtækja er ólík og endurspeglar mismunandi rekstrarumhverfi og fjárhagsstöðu. Sú umfjöllun veitir ekki heildstæða sýn yfir öll opinber fyrirtæki, heldur er hún sýnishorn sem gefur vísbendingar um að þörf sé á skýrari flokkun og betri gagnasöfnun í opinberri tölfræði.
Samþjöppun launa á tímabilinu
Gögnin sýna jafnframt verulega samþjöppun launa á tímabilinu. Kaupmáttur launa jókst að jafnaði um 12% frá 2008 til 2025. Kaupmáttur efri fjórðungs hækkaði álíka mikið og meðaltalið, en kaupmáttur neðri fjórðungs jókst um 24%, og kaupmáttur lágmarkslauna fyrir fulla dagvinnu hækkuðu enn meira, eða um 49% á tímabilinu. Ein skýring á því er mikil eftirspurn eftir ófaglærðu starfsfólki, ekki síst í ferðaþjónustu og áhrif krónutöluhækkana í kjarasamningum.
Niðurstaða
Niðurstöðurnar kalla á skýrari skráningu tölfræði og greiningu launa á Íslandi. BHM telur mikilvægt að opinber fyrirtæki, og þjónusta sem fjármögnuð af sameiginlegum sjóðum okkar, séu sýnileg í hagtölum. Einnig að rekstrarform sé skráð með samræmdum hætti og að virði menntunar sé metið á réttmætan og sanngjarnan hátt. Í ljósi minnkandi launaávinnings háskólamenntunar og breyttrar samsetningar starfa hjá hinu opinbera er eðlilegt að spyrja hvaða þættir eigi að ráða launasetningu og hvort rekstrarform fyrirtækis eigi yfirhöfuð að hafa áhrif á kjör starfsfólks.
