Tilskipun (ESB) 2019/1158 um jafnvægi milli vinnu og einkalífs í lífi foreldra og umönnunaraðila leggur sérstaka áherslu á að samræma fjölskylduábyrgð og atvinnuþátttöku með reglum sem hafa áhrif innan vinnusambandsins og miðar að því að efla jafnrétti kynjanna á vinnumarkaði samhliða því að bregðast við breyttum lýðfræðilegum áskorunum. Til að ná þessu fram eru fest í sessi lágmarksréttindi til feðraorlofs, foreldraorlofs og umönnunarorlofs, auk réttar starfsfólks til að óska eftir sveigjanlegu vinnufyrirkomulagi.
Staða launafólks hér á landi er að mörgu leyti mun sterkari en tilskipunin kveður á um, einkum hvað varðar ákvæði hennar um feðraorlof og foreldraorlof. Á hinn bóginn þarf sérstakt átak þegar kemur að rétti starfsfólks til umönnunarorlofs og rétti til sveigjanlegs vinnufyrirkomulags. Hafa viðræður aðila fyrst og fremst snúið að þeim þætti.
Umönnunarorlof - nýmæli á íslenskum vinnumarkaði
Samkvæmt tilskipuninni skal starfsfólk eiga rétt á að minnsta kosti fimm virkum dögum árlega til að sinna nánum aðstandendum vegna alvarlegra veikinda. Um nýmæli er að ræða fyrir íslenskan vinnumarkað.
Nauðsynlegt er að binda þennan rétt í lög eða kjarasamninga, skilgreina skilyrði hans og umfang og taka afstöðu til þess hvort hann skuli vera launaður eða ólaunaður. Tilskipunin gerir ekki þá kröfu að umönnunarorlof sé launað heldur leggur það í hendur EES-ríkja að ákvæða hvort leyfinu skuli fylgja greiðsluréttur og um nánari fyrirkomulag á þeim rétti.
Réttur til sveigjanlegs vinnufyrirkomulags
Réttur til að óska eftir sveigjanlegu vinnufyrirkomulagi vegna fjölskylduábyrgðar, svo sem breytingum á vinnutíma, hlutastarfi eða fjarvinnu, er ekki tryggður með almennum hætti í lögum eða kjarasamningum.
Þótt slík úrræði séu almennt viðurkennd í framkvæmd byggja þau að mestu á samkomulagi eða stjórnunarheimildum atvinnurekenda. Tilskipunin gerir hins vegar þá kröfur að þessi réttur sé formbundinn með skýrum hætti, þ.m.t. reglur um meðferð mála þegar starfsfólk óskar tímabundið eftir sveigjanlegu vinnufyrirkomulagi.
Skýrari réttarvernd og viðurlög nauðsynleg
Til að uppfylla kröfur EES-réttar þarf að tryggja að úrræði vegna brota á réttindum séu skilvirk, í réttu hlutfalli og hafi varnaðaráhrif. Slík útfærsla er lykilforsenda þess að starfsfólk geti nýtt rétt sinn án hættu á mismunun eða óhagstæðri meðferð.
