Hvaða reglur gilda við ráðningu?
Atvinnurekendum er óheimilt að mismuna umsækjendum um starf vegna kyns, samkvæmt 19. gr. laga nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna. Sama gildir um mismunun vegna kynþáttar, þjóðernisuppruna, trúar, lífsskoðunar, fötlunar, skertrar starfsgetu, aldurs, kynhneigðar, kynvitundar, kyneinkenna eða kyntjáningar, samkvæmt 8. gr. laga nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði.
Bannið nær ekki aðeins til ráðningar. Það gildir einnig um stöðuhækkun, stöðubreytingu, endurmenntun, símenntun, starfsþjálfun, námsleyfi, uppsögn, vinnuaðstæður og önnur starfskjör.
Laust starf skal standa opið öllum kynjum (12. gr. laga nr. 150/2020). Fæðingar- og foreldraorlof og aðstæður sem tengjast meðgöngu og barnsburði mega ekki hafa neikvæð áhrif á ákvörðun um ráðningu eða starfsframa (19. gr.).
Auglýsingar og starfsviðtöl
Í auglýsingu um laust starf má ekki gefa í skyn að fremur sé óskað eftir starfsfólki af tilteknu kyni, nema sérstakar ástæður liggi fyrir. Mismunun í auglýsingu vegna annarra ástæðna sem lög nr. 86/2018 taka til er einnig óheimil.
Í starfsviðtali er rétt að spyrja aðeins um atriði sem skipta máli fyrir starfið. Spurningar um barneignir, meðgöngu, trú eða kynhneigð geta bent til þess að slík atriði hafi haft áhrif á ákvörðun um ráðningu.
Hver ber sönnunarbyrðina?
Ef umsækjandi leiðir líkur að því að honum hafi verið mismunað við ráðningu verður atvinnurekandi að sýna fram á að aðrar ástæður en kyn hafi legið til grundvallar ákvörðun hans (19. gr. laga nr. 150/2020). Við mat á því hvort brotið hafi verið gegn lögunum er meðal annars litið til menntunar, starfsreynslu, sérþekkingar og annarrar hæfni sem skiptir máli fyrir starfið.
Sambærileg sönnunarregla gildir um aðrar verndaðar ástæður samkvæmt 15. gr. laga nr. 86/2018.
Á ég rétt á upplýsingum um þann sem var ráðinn?
Hjá ríki og sveitarfélögum er ráðning í starf stjórnvaldsákvörðun. Umsækjandi á rétt á rökstuðningi fyrir ákvörðuninni samkvæmt 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Beiðni um rökstuðning skal bera fram innan 14 daga frá því að ákvörðun var tilkynnt.
Umsækjandi á einnig rétt á aðgangi að gögnum málsins samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga. Það getur náð til gagna um aðra umsækjendur um sama starf, með takmörkunum vegna einkahagsmuna þeirra. Slík gögn gera umsækjanda kleift að bera menntun, reynslu og aðra hæfni sína saman við þann sem ráðinn var.
Á almennum vinnumarkaði gilda stjórnsýslulög ekki. Telji umsækjandi að sér hafi verið mismunað getur hann kært til kærunefndar jafnréttismála, sem getur krafið atvinnurekanda um gögn og skýringar.
Hafi verið óskað rökstuðnings samkvæmt stjórnsýslulögum byrjar sex mánaða kærufrestur til kærunefndar jafnréttismála að líða þegar rökstuðningurinn liggur fyrir.
Sérreglur hjá ríki og sveitarfélögum
- Laus störf hjá ríkinu skal að jafnaði auglýsa samkvæmt lögum nr. 70/1996 og reglum settum á grundvelli þeirra. Sjá Auglýsingaskylda.
- Ráðning skal byggjast á málefnalegum sjónarmiðum og fullnægjandi upplýsingum um hæfni umsækjenda, í samræmi við stjórnsýslulög og óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttar.
- Jafnræðisregla 11. gr. stjórnsýslulaga og 65. gr. stjórnarskrárinnar gildir við ráðningar.
- Umsækjandi getur kvartað til umboðsmanns Alþingis vegna ráðningar hjá ríki eða sveitarfélagi.
Nánar um ráðningar: Ráðning til starfa, Opinberir starfsmenn og Starfsfólk sveitarfélaga.
Starfsframi, verkefni og endurmenntun
Atvinnurekendum ber að tryggja starfsfólki jafna möguleika til endurmenntunar, símenntunar og starfsþjálfunar, óháð kyni (12. gr. laga nr. 150/2020). Mismunun við stöðuhækkun, úthlutun verkefna og breytingar á starfskjörum er óheimil á sama hátt og við ráðningu. Sjá einnig Endurmenntun og starfsþróun.
Um vernd gegn uppsögn, sjá Uppsagnarvernd.
Úrskurðir kærunefndar jafnréttismála
Skipun í starf hjá lögreglu – mál nr. 17/2024
Í úrskurði 29. október 2026 taldi kærunefnd jafnréttismála að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefði mismunað kæranda á grundvelli aldurs við skipun í starf, í andstöðu við lög nr. 86/2018.
Nefndin tók málið til meðferðar þótt sex mánaða kærufrestur væri liðinn, þar sem kærandi hafði ekki fengið gögn málsins fyrr en tveimur mánuðum eftir að hann óskaði eftir þeim. Úrskurðurinn sýnir að tafir á afhendingu gagna geta réttlætt að mál sé tekið fyrir eftir að fresturinn er liðinn.
Ráðning skólastjóra – mál nr. 33/2024
Í úrskurði 29. apríl 2026 komst kærunefndin að þeirri niðurstöðu að Reykjavíkurborg hefði ekki brotið gegn lögum nr. 150/2020 þegar karl var ráðinn í starf skólastjóra grunnskóla. Kærandi hafði óskað eftir rökstuðningi og ráðningargögnum og fékk þau afhent nokkrum dögum síðar.
Úrskurðurinn sýnir að kæra vegna ráðningar er metin út frá þeim gögnum sem lágu til grundvallar ákvörðuninni. Mikilvægt er að afla rökstuðnings og gagna áður en kæra er lögð fram.
Hvert get ég leitað?
Telur þú að þér hafi verið mismunað við ráðningu eða í starfi? Hafðu samband við stéttarfélagið þitt. Nánar um fresti og málsmeðferð á síðunni Úrræði – hvað get ég gert?