Skip to content

Jafnrétti á vinnumarkaði

Óheimilt er mismuna starfsfólki við ákvörðun launa og annarra starfskjara á grundvelli kynferðis, þjóðernis, fötlunar, kynhneigðar og annarra þátta.

Stjórnarskrá Íslands kveður á um þá grundvallarreglu að allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hvívetna.

Á vinnumarkaði eru þessi grundvallarréttindi nánar útfærð í lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna og lögum um jafna meðferð á vinnumarkaði.

Ákvæði EES-samningsins um bann við mismunun launafólks á grundvelli þjóðernis hafa sömuleiðis mikla þýðingu á íslenskum vinnumarkaði.

Innlend löggjöf um jafnrétti kynjanna byggir að töluverðu leyti á tilskipun 2006/54/EB um jöfn tækifæri og jafna meðferð karla og kvenna að því er varðar atvinnu og störf. Um aðra þætti hefur verið höfð hliðsjón af tilskipun 2000/43/ESB um jafna meðferð án tillits til kynþáttar eða þjóðernis, en einungis þeim hluta hennar sem lýtur að vinnumarkaði og tilskipunar 2000/78/EB um jafna meðferð á vinnumarkaði og í atvinnulífi. Sú tilskipun kveður á um jafna meðferð á vinnumarkaði óháð trú, lífsskoðun, fötlun, skertri starfsgetu, aldri eða kynhneigð. Af þessum þremur tilskipunum hefur einungis tilskipun 2006/54/EB verið tekin upp í EES-samninginn og lögfest hér á landi.

Opinberar stofnanir gegna ákveðnu eftirlitshlutverki á vinnumarkaði, þ.m.t. Jafnréttisstofa og Vinnumálastofnun, og hafa ýmsir heimildir lögum samkvæmt til að stíga inn í mál vegna meintra brota atvinnurekanda. Í því sambandi er minnt á að rétt einstaklinga og félagasamtaka til að leita atbeina kærunefndar jafnréttismála vegna meintra brota á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna og laga um jafna meðferð á vinnumarkaði.

Réttindabarátta frjálsra félagasamtaka hefur í gegnum tíðina verið aflvaki mikilla breytinga og oft skilað mestum árangri við að færa viðhorf almennings og atvinnurekanda til betra vegar í átt til viðurkenningar á því misrétti sem ákveðnir þjóðfélagshópar hafa þurft að búa við.

Barátta kvennahreyfinga; Rauðsokka, Kvennréttindafélags Íslands og Kvennalistans, hafa lyft grettistaki við að vekja athygli á misrétti í garð kvenna á öllum sviðum samfélagsins, þ.m.t. vinnumarkaði og í stjórnmálum.

Samtökin ´78 hafa um árabil staðið vörð um baráttumál hinsegin fólks. Upplýsingagjöf og ráðgjöf til almennings, fyrirtækja og launafólks er stór þáttur í starfsemi samtakanna. Á vefsidunni otila.is má finna fræðslu um málefni hinsegin fólks, reynslusögur, skýringar á hugtökum o.m.fl.

Mannréttindaskrifstofa Íslands vinnur að framgangi mannréttinda með því að stuðla að rannsóknum og fræðslu og efla umræðu um mannréttindi á Íslandi. Samkvæmt samningi við velferðarráðuneytið sér skrifstofan um lögfræðiráðgjöf fyrir innflytjendur.

Stéttarfélög, einkum á hinum almenna vinnumarkaði, hafa látið sig málefni erlends launafólks miklu varða. Fyrir tilstilli verkalýðshreyfingarinnar hafa breytingar verið gerðar á löggjöf og eftirlit aukið á vinnustöðum, einkum í byggingariðnaði og veitingageiranum. Upplýsingar á erlendum tungumálum hafa einnig skilað árangri í baráttunni gegn launaþjófnaði og undirboðum.

Öryrkjabandalagið berst fyrir bættum bættum lífskjörum og útrýmingu fátæktar fatlaðs fólks. Mismunun og vanmat á getu fatlaðra einstaklinga til vinnu er og hefur verið vandamál sem vinna þarf bug á. Meðal baráttumála samtakanna er lögfesting Samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

BHM, BSRB og ASÍ eru í samstarfi um greiningar á stöðu jafnréttis á íslenskum vinnumarkaði. Fyrsti liðurinn í því starfi var sameiginleg skýrsla sem unnin var í samstarfi við Samtökin 78 um stöðu hinsegin fólks á vinnumarkaði sem kom út á haustdögum 2022.

Að mati samtakanna er mikilvægt að treysta þekkingargrundvöll í jafnréttismálefnum á Íslandi með áherslu á fjölbreytileika og stuðla þannig að umbótum í upplýsingagjöf og samfélagsumræðu. Þrátt fyrir lagasetningu og baráttu bæði femínísku hreyfingarinnar og verkalýðshreyfingarinnar hefur kerfisbundið vanmat á störfum kvenna og kvennastétta tíðkast um áratugaskeið. Eru konur enn með 21,9% lægri atvinnutekjur en karlar að meðaltali.