Hvað felst í launajafnrétti?
Samkvæmt 6. gr. laga nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna skulu laun ákveðin á sama hátt óháð kyni. Viðmið við launaákvörðun mega ekki fela í sér kynjamismunun. Reglan gildir hjá öllum atvinnurekendum, óháð stærð.
Með launum er átt við almennt endurgjald fyrir vinnu og hvers konar aðrar greiðslur, beinar eða óbeinar, sem atvinnurekandi innir af hendi. Með kjörum er átt við laun ásamt lífeyris-, orlofs- og veikindaréttindum og hvers konar öðrum starfskjörum eða réttindum sem metin verða til fjár (2. gr.).
Sömu störf og jafnverðmæt störf
Rétturinn til launajafnréttis nær bæði til starfsfólks sem gegnir sömu störfum og starfsfólks sem gegnir ólíkum en jafnverðmætum störfum.
- Sömu störf: Störf sem eru eins eða sambærileg að inntaki, ábyrgð og þeim kröfum sem gerðar eru til starfsfólks.
- Jafnverðmæt störf: Ólík störf sem metin eru jafnverðmæt út frá hlutlægum og kynhlutlausum viðmiðum. Við flokkun starfa samkvæmt reglugerð nr. 946/2026 skal að lágmarki líta til ábyrgðar, álags, hæfni og vinnuaðstæðna.
Mismunandi starfsheiti, menntunarkröfur eða aðild að ólíkum stéttarfélögum útiloka ekki að störf teljist jafnverðmæt. Hugtakið hefur sérstaka þýðingu fyrir laun í hefðbundnum kvenna- og karlastörfum.
Hvað getur réttlætt launamun?
Launamunur getur verið réttlætanlegur ef hann byggist á hlutlægum og málefnalegum þáttum, svo sem ábyrgð, starfsreynslu, hæfni eða sérþekkingu. Viðmiðin verða að vera fyrirfram ákveðin, kynhlutlaus og hin sömu fyrir allt starfsfólk. Atvinnurekandi verður að geta sýnt fram á hvaða þættir ráða launamuninum.
Það eitt að laun séu ákveðin í ólíkum kjarasamningum réttlætir ekki launamun milli jafnverðmætra starfa. Þetta hefur Hæstiréttur staðfest og sama leiðir af dómaframkvæmd Evrópudómstólsins.
Hver ber sönnunarbyrðina?
Ef leiddar eru líkur að því að starfsfólk njóti mismunandi launa eða kjara fyrir sömu eða jafnverðmæt störf ber atvinnurekanda að sýna fram á að munurinn skýrist af öðrum þáttum en kyni (2. mgr. 18. gr. laga nr. 150/2020).
Starfsmaður þarf því ekki að sanna að kyn hafi ráðið launaákvörðun. Nægilegt er að leggja fram gögn sem gera mismunun líklega, til dæmis upplýsingar um laun samstarfsfólks í sambærilegu starfi. Sambærileg sönnunarregla gildir um aðrar verndaðar ástæður samkvæmt 15. gr. laga nr. 86/2018.
Má ég segja frá laununum mínum?
Já. Starfsfólki er ávallt heimilt að greina frá eigin launakjörum ef það kýs svo (3. mgr. 6. gr. laga nr. 150/2020). Sama regla er í lögum nr. 86/2018. Ákvæði í ráðningarsamningi sem banna starfsfólki að upplýsa um eigin laun geta ekki takmarkað þennan lögbundna rétt.
Rétturinn nær til eigin launa. Hann felur ekki í sér heimild til að birta trúnaðarupplýsingar um laun annarra.
Dómar Hæstaréttar
Hæstiréttur hefur staðfest að rétturinn til jafnra launa fyrir jafnverðmæt störf takmarkast ekki við starfsfólk innan sömu starfsstéttar og að mismunandi kjarasamningar geti ekki einir og sér réttlætt kynbundinn launamun. Dómarnir féllu í tíð eldri jafnréttislaga, en reglan um jöfn laun fyrir jafnverðmæt störf er efnislega sú sama í gildandi lögum.
Hæstiréttur 31. maí 2000, mál nr. 11/2000
Málið varðaði laun jafnréttis- og fræðslufulltrúa og atvinnumálafulltrúa hjá Akureyrarbæ. Störfin voru ólík en höfðu samkvæmt óformlegu starfsmati fengið 167 og 170 stig.
Hæstiréttur lagði áherslu á að við mat á því hvort störf væru jafnverðmæt yrði að byggja á heildstæðu mati. Störf gætu talist jafnverðmæt þótt einstakir þættir þeirra væru ólíkir. Markmið jafnréttislaga næðist ekki ef launajafnrétti takmarkaðist við starfsfólk innan sömu starfsstéttar, og samningsfrelsi á vinnumarkaði sætti þeim takmörkunum sem leiddu af jafnréttislögum.
Akureyrarbær hafði ekki sýnt fram á að hlutlægar og málefnalegar ástæður hefðu ráðið kjaramuninum. Lesa dóm Hæstaréttar nr. 11/2000.
Hæstiréttur 20. janúar 2005, mál nr. 258/2004
Málið varðaði launamun deildarstjóra ráðgjafardeildar Félagsmálastofnunar Akureyrarbæjar og deildartæknifræðings hjá bænum. Í starfsmati árið 1996 höfðu störfin verið metin til sama stigafjölda, en launakjör deildartæknifræðingsins voru betri.
Hæstiréttur taldi að sveitarfélagið hefði ekki sýnt fram á að hlutlægar og málefnalegar ástæður réttlættu launamuninn. Ekki var fallist á að mismunandi kjarasamningar eða markaðssjónarmið réttlættu mismuninn miðað við aðstæður málsins. Lesa dóm Hæstaréttar nr. 258/2004.
Dómar Evrópudómstólsins
Reglan um launajafnrétti kynjanna á sér stoð í 69. gr. EES-samningsins og í reglum um jafnrétti kynjanna sem eru hluti af samningnum. Dómar Evrópudómstólsins um launajafnrétti hafa því þýðingu við skýringu íslensku reglunnar.
- Danfoss, mál 109/88 (17. október 1989): Ef launakerfi er ógagnsætt og laun kvenna eru að meðaltali lægri en karla verður atvinnurekandi að sýna fram á að launakerfið mismuni ekki.
- Enderby, mál C-127/92 (27. október 1993): Það eitt að laun tveggja jafnverðmætra starfa séu ákveðin í aðskildum kjarasamningum, sem hvor um sig er án mismununar, nægir ekki til að réttlæta launamun.
- Brunnhofer, mál C-381/99 (26. júní 2001): Þótt starfsfólk sé í sama flokki samkvæmt kjarasamningi nægir það ekki eitt og sér til að störf teljist sömu eða jafnverðmæt. Líta þarf til þeirra verkefna sem í raun eru unnin.
Launagagnsæi – réttarþróun sem ekki hefur tekið gildi á Íslandi
Tilskipun (ESB) 2023/970 um launagagnsæi var samþykkt innan Evrópusambandsins í maí 2023. Hún kveður meðal annars á um upplýsingar um laun áður en ráðið er í starf, rétt starfsfólks til upplýsinga um meðallaun, skýrslugjöf um launamun og sönnunarbyrði.
Samkvæmt síðustu aðgengilegu upplýsingum hefur tilskipunin ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Reglur hennar eru því ekki gildandi réttur á Íslandi. Lög nr. 53/2026 um skýrslugjöf um kynbundinn launamun eru íslensk löggjöf en ekki innleiðing tilskipunarinnar.
Úrskurðir kærunefndar jafnréttismála
Launamunur sérfræðilækna á Landspítala – mál nr. 20/2024
Í úrskurði 26. ágúst 2026 komst kærunefnd jafnréttismála að þeirri niðurstöðu að Landspítali hefði brotið gegn lögum nr. 150/2020 með því að mismuna konu í starfi sérfræðilæknis í launum gagnvart karlkyns sérfræðilæknum í sömu eða sambærilegum störfum á árunum 2020–2023. Landspítali hafði ekki sýnt fram á að launamunurinn skýrðist af öðrum þáttum en kyni.
Úrskurðurinn undirstrikar skyldu atvinnurekenda til að geta rökstutt mismunandi launasetningu starfsfólks sem gegnir sömu eða jafnverðmætum störfum. Lesa úrskurð í máli nr. 20/2024.
Launamismunun hjá Kennarasambandi Íslands – mál nr. 14/2024
Í úrskurði 25. mars 2026 taldi kærunefndin að Kennarasamband Íslands hefði brotið gegn lögum nr. 150/2020 með því að synja konu um leiðréttingu á launum í samanburði við karlkyns samstarfsmann. Starfsmennirnir höfðu sömu laun við upphaf ráðningar en laun karlsins voru síðar hækkuð samkvæmt ákvörðun formanns eins aðildarfélags sambandsins.
Kærunefndin taldi að sambandið gæti ekki undanþegið sig ábyrgð á launamuninum með vísan til þess að ákvörðunin hefði verið tekin af öðrum aðila innan samtakanna. Úrskurðurinn undirstrikar ábyrgð atvinnurekanda á því að launaákvarðanir samræmist jafnréttislögum, þótt þær séu teknar af ólíkum aðilum innan sömu skipulagsheildar. Lesa úrskurð í máli nr. 14/2024.
Launamismunun vegna aldurs – mál nr. 7/2023
Í úrskurði 3. apríl 2025 komst kærunefndin að þeirri niðurstöðu að atvinnurekandi hefði brotið gegn lögum nr. 86/2018 með því að mismuna starfsmanni í launum vegna aldurs og segja honum upp í kjölfar kröfu um leiðréttingu. Úrskurðurinn sýnir að bann við launamismunun nær einnig til annarra ástæðna en kyns. Lesa úrskurð í máli nr. 7/2023.
Skýrslugjöf um kynbundinn launamun
Frá 1. september 2026 ber fyrirtækjum og stofnunum þar sem 50 eða fleiri starfa að jafnaði á ársgrundvelli að skila Jafnréttisstofu gögnum um starfaflokkun og launagreiningu á þriggja ára fresti. Kerfið leysti jafnlaunavottun og jafnlaunastaðfestingu af hólmi.
Skýrslugjöfin breytir ekki einstaklingsbundnum rétti til jafnra launa, sem gildir hjá öllum atvinnurekendum. Nánar á síðunni Skýrslugjöf um kynbundinn launamun.
Krafa um leiðréttingu og vernd gegn uppsögn
Starfsmaður sem telur sér mismunað í launum getur krafist leiðréttingar hjá atvinnurekanda. Óheimilt er að segja starfsmanni upp vegna þess að hann hefur krafist leiðréttingar á grundvelli laganna (20. gr. laga nr. 150/2020).
Ef leiddar eru líkur að því að uppsögn eða önnur óhagstæð ákvörðun tengist slíkri kröfu ber atvinnurekanda að sýna fram á að aðrar ástæður hafi legið til grundvallar. Sú sönnunarregla gildir ekki um uppsögn sem á sér stað meira en ári eftir að krafa var sett fram, en það útilokar ekki að uppsögn kunni að vera ólögmæt á öðrum grundvelli.
Í úrskurði í máli nr. 18/2021 frá 30. desember 2022 taldi kærunefndin uppsögn ólögmæta vegna tengsla hennar við leiðréttingarkröfu, þótt ekki hefði verið sýnt fram á þá launamismunun sem kvartað var yfir. Vernd gegn uppsögn gildir því óháð því hvort krafan reynist á rökum reist.
Hvert getur starfsfólk leitað?
Starfsfólk sem telur sig hafa orðið fyrir launamismunun getur leitað til stéttarfélags síns og borið málið undir kærunefnd jafnréttismála eða dómstóla. Kæra til kærunefndar skal berast innan sex mánaða. Nánar um fresti, málsmeðferð og bætur á síðunni Úrræði – hvað get ég gert?
Félagsfólk BHM er hvatt til að hafa samband við sitt stéttarfélag ef það telur sig hafa orðið fyrir mismunun í launum eða öðrum starfskjörum.