Starfs­fólk á al­menn­um vinnu­mark­aði

Á almennum vinnumarkaði hafa atvinnurekendur frelsi til að velja starfsfólk, en þeim er óheimilt að mismuna umsækjendum og þeir eru bundnir af kjarasamningum um gerð ráðningarsamninga.

Á almennum vinnumarkaði er ráðning einkaréttarlegur samningur milli atvinnurekanda og starfsmanns. Stjórnsýslulög og reglan um að ráða skuli hæfasta umsækjandann gilda ekki. Atvinnurekandi hefur því mikið svigrúm til að ákveða hvernig hann ræður í störf og hvern hann ræður. Það svigrúm takmarkast þó af lögum um bann við mismunun, persónuverndarlögum og kjarasamningum.

Þarf að auglýsa starfið?

Nei. Atvinnurekendum á almennum vinnumarkaði er ekki skylt að auglýsa laus störf. Þeir geta ráðið í störf án auglýsingar, fyrir milligöngu ráðningarstofa eða með öðrum hætti. Ef starf er auglýst gilda reglur um bann við mismunun í auglýsingum. Sjá Auglýsing lausra starfa.

Bann við mismunun

Atvinnurekendum er óheimilt að mismuna umsækjendum um starf, sbr. lög nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna og 8. gr. laga nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði. Bannið nær til mismununar vegna kyns, uppruna, trúar, lífsskoðunar, fötlunar, skertrar starfsgetu, aldurs, kynhneigðar, kynvitundar og annarra þátta sem lögin vernda. Telji umsækjandi að honum hafi verið mismunað getur hann kært til kærunefndar jafnréttismála innan sex mánaða. Sjá Val á umsækjendum og réttindi umsækjenda og Jafnrétti á vinnumarkaði.

Atvinnurekendum er jafnframt óheimilt að mismuna launafólki frá öðrum ríkjum Evrópska efnahagssvæðisins á grundvelli ríkisfangs. Sjá Yfir landamærin.

Hvaða upplýsinga má atvinnurekandi afla um umsækjendur?

Öflun og vinnsla upplýsinga um umsækjendur verður að samrýmast lögum nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Tilgangurinn með upplýsingaöfluninni þarf að vera skýr og upplýsingarnar þurfa að hafa þýðingu fyrir starfið.

  • Atvinnurekandi má safna upplýsingum sem eru opinberar og aðgengilegar, til dæmis á samfélagsmiðlum, en vinnslan verður að þjóna ákveðnum tilgangi og tengjast starfinu.
  • Upplýsingar á sakavottorði teljast upplýsingar um refsiverðan verknað og um þær gilda sérstakar reglur. Einkaaðilar mega aðeins vinna með þær ef umsækjandi hefur veitt til þess afdráttarlaust samþykki eða ef vinnslan er nauðsynleg vegna lögmætra hagsmuna sem vega augljóslega þyngra, til dæmis í störfum með börnum.
  • Að ráðningu lokinni á að farga gögnum sem ekki er lengur þörf fyrir eða skila þeim til umsækjanda.

Sjá leiðbeiningar um meðferð persónuupplýsinga í ráðningar- og starfssamningum á island.is og Persónuvernd á vinnustað.

Kjarasamningar

Aðildarfélög BHM hafa gert kjarasamninga við Samtök atvinnulífsins (SA) og fleiri samtök atvinnurekenda og fyrirtæki. Ekki gildir einn og sami kjarasamningur um allt félagsfólk BHM á almennum vinnumarkaði. Kynntu þér því hvaða kjarasamningur gildir um þitt starf.

Í kjarasamningi SA og aðildarfélaga BHM, sem gildir frá 1. maí 2025, eru ekki launatöflur. Laun og önnur starfskjör háskólamenntaðs starfsfólks eru ákveðin í ráðningarsamningi, sbr. grein 1.1. Laun eiga að taka mið af vinnuframlagi, hæfni, menntun og ábyrgð. Starfsmaður á rétt á árlegu viðtali við yfirmann um laun og starfskjör. Í 5. kafla samningsins eru ákvæði um ráðningarsamninga, reynslutíma og uppsagnarfrest. Sjá Ráðningarsamningar og reynslutími.

Laun og önnur starfskjör sem samið er um í kjarasamningum eru lágmarkskjör og samningar einstakra starfsmanna um lakari kjör eru ógildir, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda.

Samkeppnisákvæði

Í ráðningarsamningum er stundum ákvæði um að starfsmaður megi ekki ráða sig til keppinauta eða hefja samkeppnisrekstur í tiltekinn tíma eftir að hann lætur af störfum. Slíkt ákvæði er ekki skuldbindandi ef það gengur lengra en nauðsynlegt er til að verjast samkeppni eða takmarkar atvinnufrelsi starfsmannsins á ósanngjarnan hátt, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.

Í grein 5.2 í kjarasamningi SA og aðildarfélaga BHM eru nánari viðmið um mat á samkeppnisákvæðum, svo sem staða starfsmanns, hversu hratt þekking hans úreldist, umfang og tímalengd ákvæðisins og launakjör. Samkvæmt samningnum gilda samkeppnisákvæði ekki ef starfsmanni er sagt upp án þess að hann hafi gefið tilefni til þess.

Samkeppnisákvæði er ólíkt trúnaðarskyldu, sem hvílir á starfsmanni meðan ráðningarsamband varir, þar á meðal á uppsagnarfresti.

Aukastörf

Engin almenn lagaregla bannar starfsfólki á almennum vinnumarkaði að taka að sér störf hjá öðrum utan vinnutíma. Takmarkanir geta þó leitt af ráðningarsamningi og trúnaðarskyldu gagnvart atvinnurekanda, til dæmis ef aukastarf er í samkeppni við hann.

Borgartúni 27, 105 Reykjavík
Kt. 630387-2569

595 5100
Opnunartími BHM

Símaopnunartími þjónustuvers:
mán. til fös. 10:00 - 12:00

Opnunartími skrifstofu:
mán. til fim. 9:00 - 16:00
fös. 9:00 - 13:00

Hagnýtt