Vinnuveitanda er heimilt að gera kröfu um að starfsmaður eða umsækjandi um starf hafi tiltekna íslenskukunnáttu þegar slík krafa er nauðsynleg vegna eðlis starfsins og þeirra verkefna sem því fylgja. Þetta getur meðal annars átt við þegar starfið felur í sér mikil samskipti við almenning, meðferð mála hjá stjórnvöldum, gerð stjórnvaldsákvarðana, kennslu, skráningu upplýsinga, samskipti við sjúklinga eða önnur verkefni þar sem fullnægjandi tungumálakunnátta er forsenda þess að starfið verði unnið með réttum og öruggum hætti.
Kröfur um íslenskukunnáttu mega þó ekki ganga lengra en nauðsynlegt er. Vinnuveitandi þarf að geta sýnt fram á að krafan eigi sér málefnalega stoð í þeim verkefnum sem fylgja viðkomandi starfi og að það stig tungumálakunnáttu sem krafist er sé í hæfilegu samhengi við þau. Sama á við um hvernig umsækjanda er gert að sýna fram á tungumálakunnáttu sína.
Samkvæmt lögum nr. 61/2011 um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls er íslenska þjóðtunga Íslendinga og opinbert mál á Íslandi. Í 2. gr. laganna segir að þjóðtungan sé sameiginlegt mál landsmanna og að stjórnvöld skuli tryggja að unnt sé að nota hana á öllum sviðum íslensks þjóðlífs. Jafnframt skulu allir sem búsettir eru hér á landi eiga þess kost að læra og nota íslensku til almennrar þátttöku í íslensku þjóðlífi.
Lögin leggja sérstakar skyldur á ríki og sveitarfélög. Þau bera ábyrgð á að varðveita og efla íslenska tungu og skulu sjá til þess að hún sé notuð. Samkvæmt 8. gr. er íslenska mál Alþingis, dómstóla, stjórnvalda ríkis og sveitarfélaga, skóla á öllum skólastigum og annarra stofnana sem hafa með höndum framkvæmdir og veita almannaþjónustu.
Þessar reglur hafa augljósa þýðingu við mat á tungumálakröfum í opinberum störfum. Starf sem felur til dæmis í sér að semja stjórnvaldsákvarðanir, lögfræðileg skjöl eða önnur opinber gögn eða eiga regluleg samskipti við almenning getur réttlætt kröfu um mjög góða íslenskukunnáttu. Af lögunum verður þó ekki dregin sú ályktun að heimilt sé að gera sömu almennu kröfu um íslenskukunnáttu í öllum opinberum störfum án tillits til verkefna viðkomandi starfs. Meta verður þörfina með hliðsjón af eðli og verkefnum starfsins og öðrum reglum sem gilda um ráðninguna.
Ríkisborgarar annarra EES-ríkja njóta réttar til frjálsrar farar launafólks samkvæmt 28. gr. EES-samningsins. Meginreglan er því að íslenskur vinnuveitandi má ekki útiloka umsækjanda frá starfi eða setja honum lakari skilyrði vegna ríkisfangs hans.
Þetta þýðir hins vegar ekki að ríkisborgari annars EES-ríkis eigi rétt á að gegna starfi á Íslandi án þess að hafa þá íslenskukunnáttu sem starfið krefst. EES-réttur heimilar tungumálakröfur sem leiða af eðli starfsins. Slíkar kröfur verða þó að vera málefnalegar og í samræmi við meðalhóf.
Við matið skiptir því máli hvað starfsmaðurinn þarf í raun að geta gert á íslensku. Starf getur til dæmis kallað á mjög góða munnlega færni en minni skriflega færni, eða öfugt. Ekki ætti að gera meiri kröfur til tungumálakunnáttu en verkefni starfsins réttlæta.
Sama gildir um sönnun tungumálakunnáttu. Varhugavert getur verið að krefjast tiltekins íslensks prófskírteinis eða vottorðs ef umsækjandi getur sýnt fram á sömu færni með öðrum fullnægjandi hætti. Enn fremur væri almennt mun erfiðara að réttlæta kröfu um að íslenska væri móðurmál umsækjanda en kröfu um tiltekna færni í íslensku sem leiðir af starfinu.
Í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 er ekki kveðið á um almenna kröfu um tungumálakunnáttu. Hins vegar er í 6. gr. laganna gerð krafa um almenna menntun og, þegar við á, þá sérmenntun sem lög eða eðli starfs krefjast til að tryggja vandaða og faglega framkvæmd þess.
Sérstök sjónarmið geta átt við um störf hjá ríki og sveitarfélögum vegna stöðu íslensku sem opinbers máls. Því meiri sem tengsl starfs eru við stjórnsýslu, opinbera ákvarðanatöku, samskipti við almenning eða gerð opinberra gagna, þeim mun ríkari málefnalegar ástæður geta staðið til þess að gera kröfu um góða eða mjög góða íslenskukunnáttu.
Ákvæði EES-samningsins um frjálsa för launafólks gilda þó að meginstefnu einnig um störf hjá opinberum aðilum. Undantekning 4. mgr. 28. gr. EES-samningsins um störf í opinberri þjónustu verður ekki túlkuð þannig að öll störf hjá ríki eða sveitarfélögum falli utan reglna um frjálsa för. Því verður almennt ekki réttlætt að útiloka umsækjanda frá öðru EES-ríki frá opinberu starfi eingöngu vegna ríkisfangs eða gera óþarflega strangar tungumálakröfur.
Sérstök sjónarmið eiga við um heilbrigðisstarfsfólk. Viðurkenning á faglegri menntun og hæfi eða útgáfa starfsleyfis felur ekki sjálfkrafa í sér að vinnuveitandi verði að telja tungumálakunnáttu starfsmanns fullnægjandi til allra þeirra verkefna sem viðkomandi starfsleyfi nær til.
Samkvæmt reglum um viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi heilbrigðisstarfsfólks frá öðrum EES-ríkjum skal heilbrigðisstarfsmaður búa yfir þeirri tungumálakunnáttu sem nauðsynleg er til að geta stundað starfið hér á landi með viðunandi hætti. Heimilt er að kanna tungumálakunnáttu þegar starf varðar öryggi sjúklinga og lýðheilsu og verulegur og hlutlægur vafi er á því hvort tungumálakunnátta viðkomandi sé nægileg. Slík athugun fer fram eftir viðurkenningu á faglegri menntun og hæfi og skal miðast við það starf sem viðkomandi hyggst sinna.
Vinnuveitandi ber jafnframt ábyrgð á að meta eftir atvikum hvort tungumálakunnátta heilbrigðisstarfsmanns sé nægileg til að tryggja öryggi og hagsmuni sjúklinga. Það getur til dæmis réttlætt sérstakar kröfur þegar starfsmaður sinnir áhættusömum læknis- eða meðferðarúrræðum, þarf að taka þátt í hraðri og nákvæmri munnlegri upplýsingamiðlun innan teymis, gefur fyrirmæli sem varða öryggi sjúklinga, þarf að afla upplýsts samþykkis eða ber ábyrgð á nákvæmri skráningu í sjúkraskrá.
Þótt heilbrigðisstarfsmaður hafi þegar fengið starfsleyfi getur vinnuveitandi því gert málefnalegar kröfur um þá tungumálafærni sem nauðsynleg er vegna tiltekinna verkefna. Slíkar kröfur verða þó að byggjast á raunverulegri þörf vegna starfsins og vera í samræmi við meðalhóf. Ekki er heimilt að nota tungumálakröfur sem óbeina leið til að útiloka starfsmenn frá öðrum EES-ríkjum.