Að­ila­skipti að fyr­ir­tækj­um

Inngangur

Aðilaskipti að fyrirtækjum, starfseiningum eða rekstri eru algeng á nútímavinnumarkaði. Slík aðilaskipti geta átt sér stað við sölu fyrirtækja, samruna, útvistun verkefna, endurútboð þjónustu eða þegar starfsemi flyst frá einum rekstraraðila til annars.

Megintilgangur reglna EES-réttar um aðilaskipti er að tryggja að starfsfólk missi ekki réttindi sín eða starf vegna þess eins að skipt hefur verið um vinnuveitanda. Reglurnar byggja á tilskipun 2001/23/EB sem innleidd hefur verið hér á landi með lögum nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Samkvæmt lögunum er átt við aðilaskipti á „efnahagslegri einingu sem heldur einkennum sínum, þ.e. skipulagðri heild verðmæta sem notuð er í efnahagslegum tilgangi.

Dómaframkvæmd Evrópudómstólsins hefur gegnt lykilhlutverki við að skýra inntak þessara reglna og afmarka hvenær aðilaskipti teljast hafa átt sér stað og hvaða réttaráhrif þau hafa gagnvart starfsfólki.

Úr túlkun laganna hér á landi má m.a. vísa til dóms Hæstaréttar í máli nr. 222/2006. Sjá einnig dóm Hæstaréttar í máli nr. 323/2015 (vanefndir fyrri atvinnurekanda) og dóm landsréttar í máli nr. 79/2023 (flutningur bótaábyrgðar vegna vinnuslyss í tíð fyrri vinnuveitanda). Sjá einnig héraðsdóm Reykjavíkur, mál nr. E-1102/2022.

Hugtakið aðilaskipti er túlkað rúmt

Grundvallarviðmið Evrópudómstólsins er að meta hvort sú efnahagslega eining sem um ræðir haldi sjálfsmynd sinni eftir breytinguna.

Í hinu þekkta Spijkers-máli (C-24/85) lagði dómstóllinn áherslu á að ekki væri unnt að byggja matið á einu atriði heldur þyrfti að horfa til allra atvika máls. Meðal þeirra atriða sem hafa þýðingu eru:

• hvort starfsemin heldur áfram með sambærilegum hætti,
• hvort starfsfólk flytjist yfir til nýs vinnuveitanda,
• hvort tæki, búnaður eða önnur rekstrarverðmæti flytjist,
• hvort viðskiptavinir eða verkefni fylgi með,
• hversu mikil samfella sé í rekstrinum.

Dómstóllinn leggur þannig áherslu á efnislegt mat fremur en formlegt. Það skiptir því minna máli hvaða lögfræðilega leið er farin við breytinguna og meira máli hvort starfsemin haldi áfram í raun.

Útvistun og endurútboð geta falið í sér aðilaskipti

Mikilvæg þróun í dómaframkvæmd Evrópudómstólsins hefur verið að viðurkenna að aðilaskipti geta átt sér stað án þess að fyrirtæki sé selt í hefðbundnum skilningi.

Þannig geta útvistun verkefna, endurútboð þjónustusamninga og jafnvel flutningur verkefna aftur inn í eigin starfsemi fallið undir reglurnar.

Dómstóllinn hefur þó lagt áherslu á að það nægi ekki eitt og sér að nýr þjónustuveitandi taki við verkefni sem áður var sinnt af öðrum. Meta verði hvort hin efnahagslega eining hafi í raun flust yfir.

Í vinnuaflsfrekri starfsemi, svo sem ræstingaþjónustu, umönnunarstörfum eða öryggisgæslu, getur yfirfærsla verulegs hluta starfsfólks verið lykilatriði. Í rekstri þar sem tæki, vélar eða sérhæfð mannvirki eru meginforsenda starfseminnar vegur yfirfærsla slíkra verðmæta hins vegar þyngra.

Réttindi og skyldur flytjast sjálfkrafa

Eitt mikilvægasta réttaráhrif aðilaskipta er að ráðningarsamband starfsfólks flyst sjálfkrafa frá fyrri vinnuveitanda til hins nýja.

Þessi meginregla birtist bæði í tilskipuninni og í 3. gr. laga nr. 72/2002 þar sem kveðið er á um að réttindi og skyldur framseljanda samkvæmt ráðningarsamningi eða ráðningarsambandi flytjist yfir til framsalshafa.

Nýr vinnuveitandi tekur þannig við stöðu hins fyrri gagnvart starfsfólkinu og verður bundinn af þeim réttindum og skyldum sem fyrir voru.

Til starfsréttinda sem njóta verndar samkvæmt þessari meginreglu geta meðal annars talist:

• launakjör,
• starfshlutfall,
• starfsaldurstengd réttindi,
• orlofsréttur,
• réttur samkvæmt ráðningarsamningi,
• réttindi samkvæmt gildandi kjarasamningum.

Vernd kjarasamningsbundinna réttinda

Evrópudómstóllinn hefur ítrekað lagt áherslu á að aðilaskipti megi ekki verða tilefni til þess að starfsfólk missi þau kjör sem það naut samkvæmt gildandi kjarasamningi.

Þessi meginregla kemur fram í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 72/2002 þar sem kveðið er á um að framsalshafi skuli áfram virða launakjör og starfsskilyrði samkvæmt þeim kjarasamningi sem gilti hjá framseljanda þar til samningurinn rennur út, honum er sagt upp eða annar samningur tekur við.

Vernd gegn uppsögnum

Önnur meginregla sem dómstóllinn hefur ítrekað staðfest er að aðilaskipti ein og sér geta ekki réttlætt uppsögn starfsfólks.

Þessi regla birtist skýrt í 4. gr. laga nr. 72/2002 þar sem fram kemur að hvorki framseljanda né framsalshafa sé heimilt að segja starfsfólki upp vegna aðilaskiptanna sjálfra.

Undantekning er þó heimiluð þegar fyrir liggja efnahagslegar, tæknilegar eða skipulagslegar ástæður sem leiða til breytinga á starfsmannahaldi fyrirtækisins.

Evrópudómstóllinn hefur jafnan túlkað þessa undantekningu þröngt. Ekki er nægjanlegt að vísa einfaldlega til þess að eigendaskipti hafi átt sér stað eða að nýr rekstraraðili vilji skipuleggja starfsemina með öðrum hætti.

Upplýsingar og samráð

Mikilvægur þáttur í vernd starfsfólks er réttur þess til upplýsinga og samráðs.

Samkvæmt bæði tilskipuninni og íslenskum lögum bera framseljandi og framsalshafi skyldu til að upplýsa trúnaðarmenn eða starfsfólk um:

• fyrirhugaða dagsetningu aðilaskipta,
• ástæður þeirra,
• lagaleg, efnahagsleg og félagsleg áhrif,
• fyrirhugaðar ráðstafanir gagnvart starfsfólki.

Séu breytingar fyrirhugaðar á starfskjörum eða starfsaðstæðum ber jafnframt að hafa samráð við fulltrúa starfsfólks með það að markmiði að ná samkomulagi.

Sérstaða opinbera geirans

Dómaframkvæmd Evrópudómstólsins sýnir að reglurnar geta einnig átt við um opinbera starfsemi þegar um er að ræða flutning efnahagslegrar einingar sem heldur einkennum sínum.

Á hinn bóginn falla hreinar stjórnsýslulegar skipulagsbreytingar almennt utan gildissviðs reglnanna. Þessi afmörkun birtist einnig í íslenskum lögum þar sem sérstaklega er tekið fram að lögin gildi ekki um breytingar á skipulagi og starfsháttum stjórnvalda eða tilfærslu verkefna milli stjórnvalda.

Trúnaðarmenn

Trúnaðarmenn starfsfólks skulu halda stöðu sinni samkvæmt lögum og kjarasamningi eftir aðilaskiptin haldi fyrirtækið eða hluti þess áfram sjálfstæði sínu, sbr. 5. gr. laganna.

Samkvæmt Félagsdómi frá 25. október 2022 í máli Eflingar gegn Icelandair nýtur öryggistrúnaðarmaður sömu réttarverndar og trúnaðarmaður stéttarfélags við aðilaskipti að fyrirtæki.