Skip to content

Aðilaskipti að fyrirtækjum og stofnunum

Réttindi starfsfólks við aðilaskipti að fyrirtækjum og stofnunum

Með lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum er starfsfólki veitt sérstök réttarvernd þegar skipulagsbreytingar fela í sér sölu eða annað framsal rekstrar í hendur á nýjum vinnuveitenda. Réttindi og skyldur samkvæmt ráðningarsamningi sem fyrir hendi er á þeim degi sem aðilaskipti eiga sér stað færast yfir til aðilans sem tekur við rekstrinum. Tryggja skal rétt til upplýsinga og samráðs vegna slíkra breytinga. Lögin eru byggð á tilskipun 2001/23/EB og ber við túlkun laganna að horfa til dómafordæma Evrópudómstólsins og EFTA-dómstólsins.

Efnahagsleg eining

Orðrétt gilda lögin um aðilaskipti á efnahagslegri einingu (e. economic entity) sem heldur einkennum sínum, þ.e. skipulagðri heild verðmæta sem notuð verður í efnahagslegum tilgangi, hvort sem um er að ræða aðal- eða stoðstarfsemi, sbr. 4. tölul. 2. gr.

Lögin eru á sviði vinnuréttar og er ekki notast við hugtök úr almennum félagarétti til afmörkunar á gildissviði þeirra. Sjálft rekstrarformið (einkahlutafélag/hlutafélag/opinber stofnun, ohf. o.s.frv.) skiptir því ekki máli við mat á því hvort um efnahagslega einingu sé að ræða.

Fyrst og fremst er spurt um starfsemina sem fer fram innan viðkomandi einingar og þær forsendur sem liggja henni til grundvallar, þ.m.t. vinnusamband og tengsl starfsfólks við þá einingu. Um aðalstarfsemi fyrirtækis/stofnunar getur verið að ræða, eða eftir atvikum stoðstarfsemi.

Skilyrði er að hin efnahagslega eining haldi einkennum sínum eftir aðilaskiptin. Þá ályktun má m.a. draga af þeirri staðreynd að starfseminni er í raun haldið áfram undir forystu nýs vinnuveitanda eða hafin aftur eftir hlé. Nauðsynlegt er að horfa til allra þátta sem einkenna umræddar breytingar og aðilaskiptin, þ.m.t. um hvers konar fyrirtæki eða atvinnurekstur er um ræða, hvort efnislegar eignir (byggingar og lausafé) hafi fylgt með við aðilaskiptin, verðmæti óefnislegra eigna, hvort meirihluti starfsmanna var tekinn yfir af nýjum vinnuveitanda, hvort viðskiptavinir fluttust með, líkindin með starfseminni fyrir og eftir aðilaskiptin og tímabilið, ef svo ber undir, sem starfsemin lá niðri. Hér er vísað til fjölmargra þátta sem skipt geta máli í því heildarmati sem gera verður í hverju máli. Einn þáttur hefur ekki meira vægi en annar. Vægi hvers þáttar eða viðmiðunar í því heildarmati getur því vera breytilegt miðað við þá starfsemi sem um ræðir og. Sjá um þetta atriði m.a. dóm Evrópudómstólsins í máli C-140/16, da Silva e Brito, mgr. 25, 26 og 27.

Úr innlendri dómaframkvæmd má vísa til dóms Hæstaréttar frá 23. nóvember 2006 (mál nr. 222/2006) sem fjallaði um sölu fyrirtækis í sjávarútvegi.

Hugtakið fyrirtæki er einnig skilgreint í lögunum. Með því hugtakinu er átt við einstaking, félag, opinbera aðila og aðra þá sem stunda atvinnurekstur án tillits til þess hvort slíkt er gert í hagnaðarskyni, sbr. 3. tölu. 2. gr. Þessi rúma skilgreining þýðir m.a. að lögin hafa ekki aðeins þýðingu í tengslum við endurskipulagningu fyrirtækja á almennum markaði. Þau gilda einnig um aðilaskipti að opinberum stofnunum, skiptingu þeirra eða sameiningu sem og útboð verkefna á markaði.

Í dómi Evrópudómstólsins frá 26. nóvember 2015 (mál C-509/14) Pascual var ítrekuð sú túlkun úr fyrri dómaframkvæmd um að stofnanir ríkisins sem bera ábyrgð opinberri þjónustu falli undir gildissvið tilskipunarinnar (mgr. 25 og 26). Sambærilegar tilfærslur í rekstri og þjónustu stofnana sveitarfélaga falla undir gildissvið laganna, sbr. til dæmis mál C‑416/16 Portimao.

Úr dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins má m.a. vísa til máls E-3/01 Alda Viggósdóttir gegn Íslandspósti hf.

Framsal eða samruni

Að jafnaði reynir einkum á þessa löggjöf í tengslum við sölu eða annað framsal á fyrirtæki eða stofnun til nýs rekstraraðila sem tekur við skyldum fyrri vinnuveitanda gagnvart starfsfólki. Gildisvið laganna er þó ekki takmarkað við þá tegund aðilaskipta, sbr. 1. mgr. 1. gr. en þar kemur fram að þeim skuli einnig beitt við samruna fyrirtækja eða stofnana.

Undanþága

Breytingar á skipulagi og starfsháttum stjórnvalds eða tilfærslu á verkefnum milli stjórnvalda falla fyrir utan gildissvið laganna. Er þar átt við tilfærslu eiginlegra stjórnsýsluverkefna milli tveggja eða fleiri stjórnsýsluaðila, sbr. 2. mgr. 1. gr.

Forsögu þessa ákvæðis má rekja til dóms Evrópudómstólsins í máli C-298/94 Henke sem fjallaði um sameiningu sveitarfélaga (e. merger of municipal councils). Í því máli staðfesti dómurinn að breytingar á skipulagi stjórnvalds eða tilfærsla eiginlegra stjórnsýsluverkefna (e. purely administrative functions) milli stjórnvalda flokkist ekki sem aðilaskipti að fyrirtæki (efnhagslegri eininingu) í skilningi tilskipunarinnar. Þá kröfu yrði að gera að um starfsemi efnahagslegrar einingar væri að ræða. Undanþágan sem kennd er við Henke málið hefur verið túlkuð mjög þröngt í síðari dómaframkvæmd, sbr. mál C-175/99 Mayeur og mál C-343/98 Collino.

Aðilaskipti - samkomulag eða ákvörðun

Grundvöllur að aðilaskiptum og yfirtöku nýs vinnuveitanda á starfsemi fyrirtækis eða stofnunar getur verið lagður með ýmsu móti. Á almennum markaði eru aðilaskipti jafnan byggð á samkomulagi aðila að einkarétti, þ.e. samningi um sölu fyrirtækis í heild eða að hluta. Sjá m.a. dóm Evrópudómstólsins í máli C-458/05 Jouini, mgr. 24.

Hjá hinu opinbera geta aðilaskipti einnig byggst á samkomulagi við aðila á markaði, til dæmis í tengslum við útboð. Oftar eru aðilaskiptin byggð á einhliða ákvörðun stjórnvalda og/eða lagafyrirmælum, sbr. dóm Evrópudómstólsins í máli C-343/98 Collino, mgr. 34. Þjónusta á vegum fjarskiptastofnunar ríkisins og starfsfólk sem stýrði þeirri stofnun var flutt á grundvelli fyrirmæla í lögum til einkafyrirtækis. Sjá einnig mál C-29/91 Redmond Stichting. Sveitarfélag tók einhliða ákvörðun um að hætta að styrkja starfsemi stofnunar sem barðist gegn fíkniefnaneyslu. Ákvörðunin varð til þess að starfseminni var hætt. Í kjölfarið var verkefnum tengdum fíkniefnavörnum ráðstafað til annarrar sambærilegrar stofnunar sem sveitarfélagið beindi nú fjárstuðningi sínum til.

Samkvæmt framansögðu er ekki gerð krafa um að aðilaskipti byggi á samkomulagi tveggja aðila. Þau geta verið byggð á lagafyrirmælum og/eða ákvörðun stjórnvalda sem lið í endurskipulagningu opinbers rekstrar.

Rúm túlkun þessa hugtaks skýrist m.a. af þeim tilgangi tilskipunarinnar að staðinn skuli vörður um réttindi starfsfólks við þessar aðstæður.

Upplýsingar og samráð

Lögin tryggja rétt starfsfólks til upplýsinga og samráðs. Nánar tiltekið skal vinnveitandi veita trúnaðarmönnum starfsmanna, eða starfsmönnum sjálfum séu trúnaðarmenn ekki fyrir hendi, í té upplýsingar um eftirfarandi atriði:

  1. dagsetningu aðilaskiptanna eða fyrirhugaða dagsetningu þeirra,
  2. ástæður sem liggja til grundvallar aðilaskiptum,
  3. lagaleg, efnahagsleg og félagsleg áhrif aðilaskiptanna fyrir starfsmenn, og
  4. hvort ráðstafanir séu fyrirhugaðar vegna starfsmanna.

sá sem framselur fyrirtæki eða stofnun skal veita þessar upplýsingar með góðum fyrirvara áður en aðilaskiptin koma til framkvæmda. Nýr vinnuveitandi starfsmanna skal veita upplýsingar meeð góðum fyrirvara og áður en aðilaskiptin hafa bein áhrif á störf og starfsskilyrði þeirra. Ef aðilar hyggjast gera ráðstafanir vegna starfsmanna skal hafa samráð um þær með góðum fyrirvara við trúnaðarmenn starfsmanna, eða starfsmenn sjálfa séu trúnaðarmenn ekki fyrir hendi, með það að markmiði að ná samkomulagi.

Yfirfærsla ráðningarsamninga og réttinda

Réttindi og skyldur fyrri vinnuveitanda samkvæmt ráðningarsamningi sem fyrir hendi er á þeim degi sem aðilaskipti eiga sér stað á færast yfir til framsalshafa, þ.e. þess aðila sem tekur við ábyrgð á rekstri hinnar efnahagslegu einingar. Sú ábyrgð tekur einnig vanefnda á skyldum samkvæmt ráðningarsamningi, þ.m.t. launaskulda, ógreidds orlofs o.s.frv.

Réttarvernd starfsfólks við þesssar aðstæður snýr ekki aðeins að einstaklingsbundnum réttindum samkvæmt ráðningarsamningi. Nýjum vinnnuveitanda er einnig skylt að virða áfram launakjör og starfsskilyrði samkvæmt þeim kjarasamningi sem fyrri vinnuveitanda var bundinn af, þar til sá samningur rennur út eða annar tekur gildi. Ákvæði laganna um það efni snýr einungis að þeim stafskjörunum sem leidd verða af viðkomandi samningi, sbr. dóm Evrópudómstólsins í máli C-328/13 Autobus, mgr. 23, 24 og 25.

Uppsagnarvernd

Tilgangur laganna er að að tryggja starfsöryggi starfsfólks við þær aðstæður þegar nýr aðili og vinnuveitandi tekur við ábyrgð á starfsemi fyrirtækis eða stofnunar. Í því ljósi er í lögunum kveðið á um að framseljanda eða framsalshafa sé óheimilt að segja starfsmanni upp störfum vegna aðilaskipta að fyrirtæki eða hluta þess bæði fyrir og eftir aðilaskiptin nema:

  • efnahagslegar, tæknilegar eða skipulagslegar ástæður séu fyrir hendi
  • sem hafa í för með sér breytingar á starfsmannahaldi fyrirtækis.

Í máli C‑472/16 Colino frá 7. ágúst 2018 fjallar dómstóllinn um ákvæði tilskipunar er heimila vinnuveitanda að segja upp starfsfólki vegna aðilaskipta (mgr. 54 og 55).

Trúnaðarmenn

Trúnaðarmenn starfsmanna skulu halda stöðu sinni samkvæmt lögum og kjarasamningi eftir aðilaskiptin haldi fyrirtækið eða hluti þess áfram sjálfstæði sínu. Samkvæmt Félagsdómi frá 25. október 2022 í máli Eflingar gegn Icelandair nýtur öryggistrúnaðarmaður sömu réttarverndar og trúnaðarmaður stéttarfélags gegn uppsögn ráðningarsamnings.