Hóp­upp­sagn­ir

Þegar vinnuveitandi hyggst segja upp miklum fjölda starfsmanna á stuttum tíma gilda sérstök lög um hópuppsagnir (nr. 63/2000). Markmið laganna er að vernda starfsfólk með því að tryggja upplýsingagjöf og samráð áður en endanleg ákvörðun er tekin.

Hvenær er um hópuppsögn að ræða?

Lögin gilda þegar áformað er að segja upp ákveðnum fjölda starfsmanna á 30 daga tímabili af ástæðum sem tengjast ekki hverjum einstökum starfsmanni (t.d. vegna rekstrarerfiðleika eða skipulagsbreytinga).

Viðmiðin byggja á stærð fyrirtækisins:

• 21–99 starfsmenn: Að minnsta kosti 10 starfsmönnum sagt upp.
• 100–299 starfsmenn: Að minnsta kosti 10% starfsmanna sagt upp.
• 300 eða fleiri starfsmenn: Að minnsta kosti 30 starfsmönnum sagt upp.

Lögin ná jafnt til einkafyrirtækja og opinberra stofnana. Dómstólar hafa staðfest að jafnvel æðstu stjórnendur geti talist starfsmenn í skilningi þessara laga.

Samráð og upplýsingaskylda

Vinnuveitanda ber að hafa samráð við trúnaðarmenn stéttarfélaga (eða annan fulltrúa starfsmanna) svo fljótt sem auðið er. Ekki má senda út uppsagnarbréf fyrr en samráðsferlinu er lokið.

Vinnuveitandi skal veita skriflegar upplýsingar um:

• Ástæður uppsagnanna.
• Fjölda þeirra sem á að segja upp og hvaða störfum þeir gegna.
• Hvenær uppsagnirnar eiga að eiga sér stað.
• Hvaða viðmið verða notuð við val á starfsfólki.
• Hvort greiddar verði aukalegar bætur umfram lög og samninga.

Markmið samráðsins

Samráðið er ekki einungis formlegt ferli heldur á þar að leita leiða til að:

1. Forðast eða fækka uppsögnum.
2. Draga úr afleiðingum með félagslegum aðgerðum, svo sem endurþjálfun eða aðstoð við að finna ný störf.

Samkvæmt niðurstöðum EFTA-dómstólsins á samráð að hefjast um leið og tekin hefur verið stefnumótandi ákvörðun sem neyðir fyrirtækið til að íhuga hópuppsagnir.

Fyrirtæki á almennum markaði og opinberir aðilar

Lög um hópuppsagnir ná til fyrirtækja á almennum vinnumarkaði og opinberra stofnana, sbr. álit umboðsmanns Alþingis í máli nr. 11320/2021.

Í dómi héraðsdóms Reykjavíkur (mál nr. E 5586/2022) sem fjallaði um uppsagnir hjá Sjúkratryggingum Íslands, var niðurstaðan að stjórnarmenn stofnunar geti fallið undir starfsmannahugtak laganna. Niðurstaðan byggði að verulegu leyti á dómi EFTA-dómstólsins í máli E-3/24 frá 20. nóvember 2024.

Tilkynning til Vinnumálastofnunar

Vinnuveitanda ber að tilkynna Vinnumálastofnun skriflega um fyrirhugaðar hópuppsagnir. Stofnunin notar þessar upplýsingar til að leita lausna og undirbúa stuðning við það starfsfólk sem missir vinnuna.

Stuðningur stéttarfélags og bótaréttur

• Aðstoð sérfræðinga: Trúnaðarmenn eiga rétt á að kalla til sérfræðinga frá sínu stéttarfélagi (t.d. aðildarfélagi BHM) til aðstoðar í samráðsferlinu.
• Brot á lögum: Ef vinnuveitandi hunsar upplýsinga- og samráðsskylduna eða fylgir ekki réttu ferli, getur hann orðið skaðabótaskyldur gagnvart starfsfólki.
• Uppsagnarfrestur: Hópuppsögn styttir aldrei þann uppsagnarfrest sem þú átt rétt á samkvæmt ráðningarsamningi eða kjarasamningi.

Við framkvæmd laganna ber einnig að líta til c-liðar 1. mgr. 4. gr. laga um upplýsinga og samráðs nr. 151/2006.

EES-reglur

Lög um hópuppsagnir byggja á tilskipun (EB) nr. 98/59 um hópuppsagnir. Við túlkun á efni og gildissviði laganna ber því að líta til dómafordæma EFTA-dómstólsins og úrlausna Evrópudómstólsins.