Hvaða kröfur eru gerðar til húsnæðis vinnustaða?
Samkvæmt lögum nr. 46/1980 skal vinnustaður þannig úr garði gerður að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta (42. gr.). Nánari kröfur, meðal annars um loftræstingu, lýsingu, hitastig og hreinlæti, eru í reglum nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða.
Húsnæði og vinnuaðstaða eru hluti af áhættumati atvinnurekanda, sjá áhættumat og forvarnir. Auk innilofts skiptir máli að huga að lýsingu, hljóðvist, vinnuvistfræði og búnaði við skjávinnu. Vinnueftirlitið veitir leiðbeiningar um umhverfisþætti í vinnuumhverfinu, þar á meðal um loftgæði innandyra.
Þar sem fleiri en einn atvinnurekandi starfar í sama húsnæði skulu þeir sameiginlega stuðla að góðum aðbúnaði og öruggum starfsskilyrðum. Atvinnurekandi ber ábyrgð gagnvart sínu starfsfólki þótt hann leigi húsnæðið af öðrum.
Raki og mygla
Gró myglusveppa eru alls staðar í umhverfinu og berast inn í byggingar. Þegar raki safnast fyrir í veggjum, gólfum eða öðrum flötum, til dæmis vegna leka eða ófullnægjandi loftræstingar, geta myglusveppir vaxið og haft áhrif á loftgæði innandyra.
Fólk bregst misjafnlega við raka og myglu í umhverfi sínu. Algengust eru einkenni frá öndunarfærum, augum og húð, en í sumum tilvikum getur dvöl í rakaskemmdu húsnæði valdið langvarandi heilsutjóni.
Hvað á atvinnurekandi að gera þegar grunur vaknar?
- láta rannsaka húsnæðið án tafar, með aðstoð sérfræðinga þegar þörf krefur,
- upplýsa starfsfólk og öryggistrúnaðarmenn um niðurstöður mælinga og rannsókna,
- grípa til úrbóta og, ef þörf krefur, flytja starfsfólk úr rýmum þar sem raki eða mygla hefur greinst,
- taka mið af heilsu starfsfólks sem finnur fyrir einkennum, til dæmis með breyttri vinnuaðstöðu,
- uppfæra áhættumat og áætlun um forvarnir.
Hvað getur starfsfólk gert?
- Tilkynntu yfirmanni og öryggistrúnaðarmanni skriflega um grun um raka eða myglu.
- Skráðu einkenni og leitaðu læknis ef þú finnur fyrir einkennum. Upplýstu lækninn um vinnuaðstæður.
- Kynntu þér leiðbeiningar BHM um viðbrögð við myglu á vinnustað. Þar er fjallað um tilkynningar til opinberra aðila, réttindi félagsfólks og atvikaskráningu trúnaðarmanna.
- Bregðist atvinnurekandi ekki við er hægt að senda Vinnueftirlitinu ábendingu. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hefur einnig eftirlit með hollustuháttum í húsnæði.
Mikilvægt er að trúnaðarmenn upplýsi stéttarfélagið þegar slík mál koma upp svo það hafi yfirsýn yfir stöðu og þróun þeirra.
Réttur til bóta vegna heilsutjóns
Greina þarf á milli tveggja ólíkra leiða.
Slysatryggingar almannatrygginga – atvinnusjúkdómar
Samkvæmt lögum nr. 45/2015 um slysatryggingar almannatrygginga og reglugerð nr. 390/2023 um atvinnusjúkdóma geta þeir sem greinast með bótaskyldan atvinnusjúkdóm átt rétt á bótum úr almannatryggingum, án þess að sýna þurfi fram á sök atvinnurekanda. Sjúkdómurinn þarf að vera á lista í viðauka við reglugerðina og Sjúkratryggingar Íslands þurfa að telja hann hafa orsakast af vinnu eða starfsumhverfi.
Reglugerðin nefnir hvorki myglu né rakaskemmdir sérstaklega. Á listanum eru hins vegar öndunarfærasjúkdómar sem rekja má til innöndunar líffræðilegra agna í starfsumhverfi og geta komið til álita þegar starfsfólk veikist vegna myglu. Sjá nánar um vinnutengt heilsutjón.
Skaðabótaábyrgð atvinnurekanda
Skaðabótaábyrgð atvinnurekanda byggist á sakarreglunni. Það eitt að starfsmaður verði fyrir heilsutjóni vegna myglu í vinnuumhverfi nægir því ekki. Starfsmaður þarf að sýna fram á að atvinnurekandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi, til dæmis með því að bregðast ekki við þekktri hættu, vanrækja að rannsaka aðstæður eða láta hjá líða að grípa til nauðsynlegra ráðstafana.
Íslenskir dómstólar hafa fjallað um kröfur starfsfólks sem veiktist vegna myglu í húsnæði Orkuveitu Reykjavíkur, meðal annars í málum Héraðsdóms Reykjavíkur nr. E-3874/2022 og E-3098/2022. Í síðarnefnda málinu taldi héraðsdómur beinan vinnuveitanda starfsmannsins bótaskyldan, en Landsréttur sneri þeirri niðurstöðu við með dómi 22. maí 2025 og Hæstiréttur synjaði um áfrýjunarleyfi. Þótt lagt hafi verið til grundvallar að starfsfólk hefði orðið fyrir varanlegu heilsutjóni hefur skaðabótaábyrgð ekki verið viðurkennd í þessum málum, þar sem ekki þótti sýnt fram á saknæma háttsemi miðað við þá þekkingu og þær aðstæður sem fyrir lágu á hverjum tíma.
Af dómaframkvæmd verður ráðið að atvinnurekendur bera ríka skyldu til að rannsaka aðstæður, upplýsa starfsfólk og bregðast við þegar grunur vaknar um myglu. Sinni þeir þeirri skyldu af kostgæfni er þó ekki sjálfgefið að bótaábyrgð stofnist, jafnvel þótt starfsfólk verði fyrir heilsutjóni. Því skiptir miklu að starfsfólk skrái atvik og einkenni, varðveiti gögn og leiti ráðgjafar stéttarfélags snemma.