Mygla

Atvinnurekendum ber skylda til að vernda starfsfólk gegn hvers konar heilsutjóni sem stafa kann af vinnu þess eða vinnuskilyrðum. Meta þarf áhættuþætti í vinnuumhverfi fólks, þ.m.t. með tilliti til loftgæða innanhúss, og gera úrbætur þar sem þeirra er þörf.

Fólk eyðir mestum hluta daglegs lífs á skrifstofum, í skólum, heilbrigðisstofnunum eða öðrum byggingum. Gæði loftsins sem fólk andar að sér innandyra eru því afar mikilvæg fyrir heilsu þess og velferð.

Gró myglusveppa eru til staðar í lofti utan dyra og berast inn í híbýli fólks og vinnustaði með lofti, vatni og lifandi verum. Þegar myglu er leyft að vaxa stjórnlaust í vinnurými getur hún haft í för með sér alvarleg áhrif á heilsu starfsfólks. Algengasta vandamálið sem veldur mygluvexti á vinnustöðum er raki (í veggjum og öðrum flötum), mikill raki í langan tíma og/eða léleg loftræsting.

Fólk bregst mismunandi við því að vera útsett fyrir myglu í sínu nærumhverfi, allt eftir þáttum eins og magni myglusvepps sem einstaklingur er útsettur fyrir, tegund myglusvepps og heilsufari og næmi einstaklingsins sjálfs. Í sumum tilvikum geta rakaskemmdir og myglusveppseitrun valdið alvarlegu heilsutjóni til skemmri og lengri tíma.

Leiðbeiningar til félagsfólks

BHM hefur gefið út leiðbeiningar/verklag fyrir félagsfólk þar sem lýst er hvernig bregðast skuli við ef mygla greinist á vinnustað eða grunur leikur á myglu. Farið er yfir þær reglur sem gilda um tilkynningar til opinberra aðila (Vinnueftirlit ríkisins / heilbrigðiseftirlit), réttindum félagsfólks er lýst og gerð grein fyrir atvikaskráningu trúnaðarmanns.

Mikilvægt er að trúnaðarmenn upplýsi stéttarfélögin þegar slík mál koma upp þannig að þau hafi sem besta yfirsýn yfir stöðu og þróun þessara mála.

Lesa má um orsakir og áhrif myglu á heilsu fólks á heimasíðu Umhverfisstofnunar.

Mygla á vinnustað og skaðabótaábyrgð atvinnurekanda

Dómstólar hafa í a.m.k. tveimur málum fjallað um skaðabótaábyrgð atvinnurekanda vegna heilsutjóns starfsmanns sem rekja má til myglu í vinnuumhverfi, þ.e. í málum Héraðsdóms Reykjavíkur (E-3098/2022) frá 2024 og (E-3874/2022) frá 2023.

Þessir dómar marka mikilvæga stefnu í íslenskri dómaframkvæmd um ábyrgð atvinnurekenda vegna heilsutjóns sem rakið er til myglu og rakaskemmda á vinnustað. Þótt í báðum málum hafi legið fyrir að verulegur mygluvandi var til staðar í húsnæði Orkuveitu Reykjavíkur og að starfsfólk hefði fundið fyrir heilsufarsvandamálum, féllust dómstólar ekki á að atvinnurekandi bæri skaðabótaábyrgð.

Bótaábyrgð atvinnurekanda í slíkum málum byggist almennt á sakarreglunni en ekki hlutlægri ábyrgð. Það eitt að starfsfólk verði fyrir heilsutjóni vegna myglu í vinnuumhverfi nægir því ekki til að stofna bótaskyldu. Starfsfólk sem krefst bóta þarf að sýna fram á að atvinnurekandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi eða vanrækslu, svo sem með því að bregðast ekki við þekktri hættu, vanrækja rannsóknarskyldu sína eða grípa ekki til nauðsynlegra verndarráðstafana.

Í báðum málunum lögðu dómstólar sérstaka áherslu á viðbrögð atvinnurekandans eftir að mygluvandinn kom í ljós. Talið var að Orkuveita Reykjavíkur hefði brugðist við með eðlilegum og faglegum hætti með því að kalla til sérfræðinga, rannsaka umfang vandans, upplýsa starfsfólk, bjóða heilbrigðisráðgjöf, flytja starfsfólk úr menguðum rýmum og ráðast í umfangsmiklar úrbætur. Af þeim sökum var ekki talið að vinnuveitandinn hefði vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum.

Dómarnir undirstrika jafnframt að sönnunarbyrði um saknæma háttsemi hvílir almennt á starfsmanninum. Þótt orsakatengsl milli myglu og heilsutjóns kunni að vera sönnuð eða talin líkleg, leiðir það ekki sjálfkrafa til bótaskyldu. Einnig þarf að sýna fram á að atvinnurekandi hafi vitað eða mátt vita um hættuna og brugðist ófullnægjandi við henni.

Af dómunum verður því ráðið að atvinnurekendur bera ríka rannsóknar-, upplýsinga- og viðbragðsskyldu þegar grunur vaknar um myglu eða aðra heilsuspillandi þætti í vinnuumhverfi. Ef þeir sinna þeim skyldum af kostgæfni og í samræmi við faglegar ráðleggingar er ekki sjálfgefið að skaðabótaábyrgð stofnist, jafnvel þótt starfsfólk verði fyrir raunverulegu og varanlegu heilsutjóni. Dómarnir staðfesta þannig að meginviðmiðið við mat á bótaábyrgð í myglumálum er ekki hvort tjón hafi orðið, heldur hvort atvinnurekandi hafi brugðist við hættunni með þeim hætti sem sanngjarnt og eðlilegt var að ætlast til við þær aðstæður sem fyrir lágu.

Atvinnusjúkdómar - slysatryggingar almannatryggingar

Reglugerð nr. 390/2023 um atvinnusjúkdóma markar mikilvæga breytingu á íslensku almannatryggingakerfi þar sem í fyrsta sinn er settur formlegur og ítarlegur rammi um viðurkenningu atvinnusjúkdóma sem bótaskyldra samkvæmt lögum um slysatryggingar almannatrygginga. Markmið reglugerðarinnar er að tryggja einstaklingum rétt til bóta þegar sýnt er fram á að sjúkdómur hafi orsakast af vinnu eða starfsumhverfi þeirra.

Meginefni reglugerðarinnar

Reglugerðin skilgreinir:

• hvaða sjúkdómar geta talist atvinnusjúkdómar,
• hvernig meta skuli orsakasamband milli sjúkdóms og starfsumhverfis,
• hvaða gögn og sönnun þurfi að liggja fyrir,
• hlutverk Sjúkratrygginga Íslands við meðferð umsókna og
• kæruheimildir vegna ákvarðana um bótarétt.

Í reglugerðinni er lögð áhersla á að mat á atvinnusjúkdómi byggist á læknisfræðilegum og vísindalegum gögnum. Til þess að sjúkdómur verði viðurkenndur þarf meðal annars að sýna fram á:

• að viðkomandi hafi verið útsettur fyrir skaðlegum áhættuþáttum í vinnu,
• að klínísk einkenni samrýmist þekktum áhrifum slíkrar útsetningar,
• að orsakasamband sé milli vinnuumhverfis og sjúkdómsins, og
• að aðrar líklegar skýringar hafi verið metnar.

Viðauki við reglugerðina inniheldur ítarlegan lista yfir viðurkennda atvinnusjúkdóma, þar á meðal sjúkdóma af völdum efna, öndunarfærasjúkdóma, húðsjúkdóma, smitsjúkdóma, stoðkerfissjúkdóma og sjúkdóma vegna eðlisfræðilegra áhrifa á borð við hávaða og titring.

Mygla í vinnuumhverfi

Reglugerðin nefnir hvorki myglu né rakaskemmdir sérstaklega. Hins vegar getur hún haft verulega þýðingu í málum þar sem starfsfólk telur sig hafa orðið fyrir heilsutjóni vegna myglu á vinnustað.

Ástæðan er sú að reglugerðin tekur til sjúkdóma sem rekja má til innöndunar skaðlegra efna eða lífrænna agna í starfsumhverfi. Sérstaklega má benda á ákvæði um:

• ofnæmislungnabólgur (extrinsic allergic alveolitis),
• atvinnuastma,
• ofnæmisnefrennsli og
• aðra öndunarfærasjúkdóma sem tengjast innöndun efna eða líffræðilegra agna í vinnuumhverfi.

Ef starfsfólk þróar með sér slíkan sjúkdóm vegna langvarandi útsetningar fyrir myglu eða myglugróum á vinnustað gæti því verið mögulegt að sækja um atvinnusjúkdómabætur samkvæmt reglugerðinni, enda verði orsakasamband talið nægilega sannað. Reglugerðin getur þannig skapað grundvöll fyrir bótarétt úr almannatryggingakerfinu óháð því hvort atvinnurekandi beri skaðabótaábyrgð.

Tengsl við skaðabótaábyrgð atvinnurekanda

Mikilvægt er að greina á milli bótaréttar samkvæmt reglugerðinni og skaðabótaábyrgðar atvinnurekanda.

Reglugerðin fjallar um rétt til bóta úr slysatryggingum almannatrygginga þegar sjúkdómur telst atvinnusjúkdómur. Ekki þarf að sýna fram á sök atvinnurekanda til að njóta slíkra bóta.