Fréttabréf BHM - janúar 2026

Árið 2026 byrjaði með trukki á skrifstofu BHM. Fjöldi nýrra mála var kynntur á Alþingi, sem huga þarf að, og fundir voru boðaðir í starfshópum og stjórnum. Stýrihópur um virðismat starfa hjá ríki og fagleg stjórn virðismats funduðu, haldinn var fundur í fulltrúaráði Virk og formenn norrænna systursamtaka BHM áttu sinn árlega fund. Vinnustofan um kjaralotuna 2024-2025 og næstu skref var haldin og úrvinnsla úr þeirri vinnu stendur yfir.

Vinnan við mótun atvinnustefnu stjórnvalda er orðin sýnilegri; 13. janúar bauð forsætisráðherra til opins fundar í Grósku. Kunnur hagfræðiprófessor Marianna Mazzucato var gestur ríkisstjórnarinnar og flutti innblásinn fyrirlestur um það sem hún kallar „mission-economy“ sem má kannski þýða sem markmiðadrifið hagkerfi. Það er gagnlegt að vita að kenningar Mazzucato skuli eiga að vera hryggjarstykkið í væntanlegri atvinnustefnu. Það gefur aðilum vinnumarkaðarins möguleika á að halda stjórnvöldum við efnið beri þau af leið í stefnumörkuninni. Þennan sama dag var formanni BHM boðið að hitta hið nýja atvinnustefnuráð ríkisstjórnarinnar – IPC ásamt fulltrúum BSRB og ASÍ. Í framhaldinu hafa sérfræðingar BHM sett í gang vinnu við greiningu starfa sem háskólamenntaðir gegna í útflutningsgreinunum, til að undirbúa þátttöku BHM í frekari þróun samtalsins um atvinnustefnu. Nokkuð sem einnig mun gagnast í undirbúningi fyrir næstu kjaralotu.

Af vettvangi systursamtaka BHM á Norðurlöndum eru þær fréttir helstar að grannt er fylgst með aukningu álagstengdra sjúkdóma hjá framlínustéttum í heilbrigðis-, mennta- og velferðarkerfum hins opinbera. Áforma félögin aukið samstarf varðandi þann vanda, ásamt virkara samtali um starfsendurhæfingu og mönnun í þessum greinum.

BHM, BSRB og KÍ voru boðuð til fundar hjá embætti ríkissáttasemjara 15. janúar þar sem fram fór kynning á hugmyndum um breytingar á örorkubótarétti, þ.e. áform um að aflétta örorkubyrði af lífeyrissjóðunum. Gylfi Arnbjörnsson fer fyrir hópi sem skoðað hefur málið á vettvangi SA og ASÍ. Hugmyndirnar eru til skoðunar hjá fulltrúum BHM í stjórnum lífeyrissjóðanna LSR og Brúar og verða kynntar á vettvangi aðildarfélaganna á næstunni.

Verkefnin á borðum sérfræðinga BHM eru fjölbreytt að vanda eins og fram kemur í þessari Línu janúarmánaðar. Mörg tengjast þau starfi fastanefnda BHM, sem allar eru að yfirfara starfsáætlanir sínar og gíra sig upp í að ljúka ýmsum verkefnum fyrir vorið. Þegar nýr hagfræðingur bættist í hóp sérfræðinga BHM í upphafi árs, Ingvar Freyr Ingvarsson, tók hann við af Sigrúnu Brynjarsdóttur sem sérfræðingur kjaranefndar, Sigrún tók við sem sérfræðingur jafnréttisnefndar og Ingvar Sverrisson heldur áfram sem sérfræðingur lífeyris- og lánanefndar. Mikils er að vænta af þeirri kraftmiklu sveit sérfræðinga sem BHM hefur á að skipa og árið leggst vel í okkur.

Undanfarna mánuði hafa BHM og Landssamtök íslenskra stúdenta (LÍS) ítrekað kallað eftir heildarendurskoðun laga um Menntasjóð námsmanna. Í þremur nýlegum greinum sem Kolbrún Halldórsdóttir formaður BHM og Lísa Margrét Gunnarsdóttir forseti LÍS hafa skrifað er dregin skýr mynd af alvarlegum kerfisvanda, mikilvægi umbóta og þeim jákvæðu skrefum sem nú þegar hafa verið tekin – þó að verkefninu sé langt í frá lokið. Þess vegna hafa Lífeyris- og lánanefnd BHM og LÍS gert með sér samning um heildstæða greiningu á áhrifum nýs námslánakerfis sem tók gildi 2020. Markmiðið er að afla traustra gagna um stöðu stúdenta, greiðslubyrði námslána, félagsleg áhrif kerfisins og samanburð við Norðurlönd og Evrópu, til að styðja sameiginlega hagsmunagæslu gagnvart stjórnvöldum. Verkefnið stendur frá nóvember 2025 til apríl 2026 og mun BHM leggja til 2,5 m.kr. í kostnað. Niðurstöður verða kynntar opinberlega vorið 2026.

Kerfi sem á að vera stuðningur – en er orðið byrði

Í grein BHM og LÍS þann 14. janúar er lýst hvernig núverandi námslánakerfi, með háum vöxtum og óraunhæfum forsendum um aðstæður námsmanna, vinnur gegn markmiðum um jöfn tækifæri til náms. Álag vegna framfærslu, lengri námstími og aukin skuldsetning eru of algengir fylgifiskar kerfisins, sem ætlað er hlutverk félagslegrar jöfnuna. Það er mikil vægt að aðlaga kerfið svo það taki mið af veruleika íslenskra námsmanna og því brýnt að lokið verði við heildarendurskoðun þess.

Lagfæringar hafnar – en heildarendurskoðun bíður

Grein frá 14. nóvember leggur áherslu á að þrátt fyrir nýlegar breytingar sé verkefnið langt frá því fullunnið. BHM og LÍS fagna því að heildarendurskoðun sé á döfinni og krefjast m.a. afnáms vaxtaálags, aukins sveigjanleika og leiðréttinga á aldurstakmörkum tekjutengingar sem mismuni eldri nemendum. Einnig er bent á skort á t.d. úrræðum fyrir foreldra í námi.

Jákvæð skref tekin – en kerfisbreytingar árið 2020 skildu eftir verri stöðu

Í grein 4. nóvember er fagnað nýjum lagabreytingum (lög nr. 253/2025) sem m.a. draga úr greiðslubyrði og auka sveigjanleika, t.d. með breyttu fyrirkomulagi niðurfellinga og lengri aðlögunartíma eftir útskrift. Þrátt fyrir það er áréttað að námslánakerfið hafi versnað í grundvallaratriðum við tilkomu MSNM-kerfisins sem tekið var í gagnið árið 2020, þar sem dregið var úr beinum stuðningi ríkisins og áhætta færð yfir á nema. Því þurfi að ganga enn lengra og tryggja sanngjörn vaxtakjör og að sjóðurinn verði raunverulegt félagslegt jöfnunartæki.

Þann 12. janúar 2026 hélt kjaranefnd BHM vinnustofu með fulltrúum aðildarfélaga til að undirbúa næstu kjaralotu sem fer fram árið 2028. Þátttakendur voru á þriðja tug og voru sérfræðingar BHM í hlutverki borðstjóra. Guðrún Ragnarsdóttir frá Strategíu stjórnaði vinnustofunni, sem tókst afar vel.

Umræðan snerist að hluta um það sem læra má af fyrirkomulagi samningaviðræðna og hlutverki bandalagsins í kjaralotunni 2024 – 2025, en stærstur hluti tímans fór þó í að ræða nálgunina í kjaralotunni sem framundan er.

Niðurstöðu vinnunnar má draga saman í fáum orðum; hópurinn vill nálgast næstu kjaralotu með markvissum hætti, að við komum okkur saman um sameiginlega sýn, bætum verkferla og gagnaöflun með það að markmiði að meitla og undirbyggja kröfugerðir félaganna. Þessir þættir eru taldir grunnur að trúverðugri, faglegri og öflugri samningsstöðu fyrir háskólamenntað starfsfólk á vinnumarkaði.

Verkefni þjónustuvers eru óðum að komast í samt horf eftir miklar annir í kringum hátíðarnar. Starfsfólk hefur unnið hörðum höndum að afgreiðslu sem flestra umsókna með það fyrir augum að biðtími eftir svari sé sem skemmstur. Má í raun segja að það hafi gengið vonum framar og er afgreiðslutími umsókna þessa vikuna vel innan þeirra viðmiða sem við setjum okkur.

Það er sérstaklega ánægjulegt í ljósi þess að þjónustuver hefur verið undirmannað undanfarið auk þess sem fjöldi umsókna jókst gífurlega á síðustu mánuðum ársins miðað við árið á undan. Í desember var aukning umsókna þvert á sjóði 13% á milli ára og í nóvember var hún 37%.

Í byrjun janúar auglýsti BHM eftir þjónustufulltrúa í þjónustuver. Mikill fjöldi umsókna barst okkur og ánægjulegt að sjá þann áhuga sem okkar góða vinnustað er sýndur. Ráðningarferlið er nú á lokametrunum og stefnt er að því að nýr starfsmaður geti hafið störf á næstu vikum.