Fæð­ing­ar­or­lof

Að stofna fjölskyldu er mikilvægt skref. Lög tryggja foreldrum ríkan rétt til að annast barn sitt á fyrstu mánuðum þess. Hér er farið yfir helstu atriði um hvernig réttur til fæðingarorlofs stofnast, hvernig orlofið er skipulagt í samráði við vinnuveitanda og hvaða réttinda foreldrar njóta á vinnumarkaði meðan á fæðingarorlofi stendur.

Sjálfstæður og sameiginlegur réttur foreldra

Foreldrar eiga sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í allt að sex mánuði hvort um sig vegna fæðingar, frumættleiðingar eða töku barns í varanlegt fóstur.

• Heildarréttur: Samanlagður réttur foreldra er því 12 mánuðir.
• Framsal á rétti: Foreldri er heimilt að framselja allt að sex vikur af sínum sjálfstæða rétti til hins foreldrisins. Þetta veitir fjölskyldum ákveðinn sveigjanleika við að skipta umönnuninni á milli sín.

Hvernig ávinnst rétturinn til greiðslna?

Réttur þinn til greiðslna úr Fæðingarorlofssjóði byggist á þátttöku þinni á innlendum vinnumarkaði. Almennt er miðað við samfellt tímabil fyrir fæðingu barnsins (eða þann mánuð sem barn kemur inn á heimili við ættleiðingu eða fóstur).

Ef þú hefur starfað í öðru EES-ríki en flytur til Íslands á meðgöngunni og hefur störf hér, er tekið tillit til þeirra réttinda sem þú ávannst þér erlendis.

Vantar þig upplýsingar um greiðslur og hámörk?

Fæðingarorlofssjóður reiknar greiðslur út frá meðaltali heildarlauna á ákveðnu viðmiðunartímabili. Þar sem fjárhæðir, hámörk og útreikningar geta breyst bendum við félagsfólki á að kynna sér nýjustu reglur og reiknivélar beint á heimasíðu sjóðsins.

Tilkynning til vinnuveitanda

Til þess að tryggja hnökralausa samvinnu á vinnustaðnum þarft þú að fylgja ákveðnum reglum um tilkynningu til vinnuveitanda:

1. Fyrsta tilkynning: Þegar þú hyggst nýta rétt þinn til fæðingarorlofs skaltu tilkynna það vinnuveitanda eins fljótt og auðið er og í síðasta lagi átta vikum fyrir áætlaðan fæðingardag, frumættleiðingu eða fóstur.
2. Breytingar á áætlun: Ef þú vilt breyta upphafsdegi eða tilkynna nýtt tímabil síðar þarft þú að gera það með að minnsta kosti þriggja vikna fyrirvara.

Sveigjanleiki og tilhögun orlofsins

Þú átt skýran rétt á því að taka fæðingarorlofið þitt í einu lagi. Lögin bjóða þó upp á mikinn sveigjanleika ef samkomulag næst á vinnustaðnum:

• Skipting og hlutastarf: Með samkomulagi við vinnuveitanda er hægt að skipta orlofinu niður á fleiri tímabil eða taka það samhliða minnkuðu starfshlutfalli. Þó má aldrei taka fæðingarorlof skemur en hálfan mánuð í senn.
• Ef ágreiningur rís: Ef vinnuveitandi getur ekki komið til móts við óskir þínar ber ykkur að reyna að komast að samkomulagi um aðra tilhögun innan viku frá því að tilkynningin barst. Slíkt samkomulag á að vera skriflegt og ástæður fyrir breyttri tilhögun skulu koma þar fram.

Lenging orlofs vegna fjölbura eða veikinda

Í lögum er tekið mið af því ef aðstæður krefjast aukins stuðnings:

• Fjölburar: Foreldrar eiga sameiginlegan rétt á lengingu fæðingarorlofs um sex mánuði fyrir hvert barn sem fæðist umfram eitt. Ef þú eignast tvíbura lengist orlofið því um hálft ár, en um tólf mánuði ef um þríbura er að ræða.
• Veikindi á meðgöngu: Heimilt er að lengja fæðingarorlofið um allt að tvo mánuði ef alvarleg veikindi tengd meðgöngunni koma upp, halda áfram eftir fæðingu og gera foreldri ófært um að annast barnið sitt.

Uppsagnarvernd

Lögin vernda starfsöryggi þitt með mjög afgerandi hætti. Samkvæmt 50. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof er óheimilt að segja starfsmanni upp störfum vegna þess að viðkomandi hefur tilkynnt um fyrirhugaða töku orlofs eða er þegar í orlofi. Sama ríka vörn gildir um þungaðar konur og konur sem nýlega hafa alið barn.

Uppsögn á þessum tímabilum er nánast undantekningarlaust ólögmæt nema vinnuveitandi geti sýnt fram á mjög ríkar, gildar og hlutlægar ástæður sem tengjast orlofinu eða meðgöngunni á engan hátt. Skriflegur og skýr rökstuðningur verður alltaf að fylgja slíkri uppsögn.

Hvað segja dómstólar?

Hæstiréttur hefur tekið mjög strangt á þessu. Í dómi nr. 318/2008 braut atvinnurekandi gegn uppsagnarverndinni þegar starfsmanni var sagt upp eftir að hafa tilkynnt um fæðingarorlof. Vinnuveitandinn bar við skipulagsbreytingum og útvistun verkefna, en Hæstiréttur taldi fyrirtækið ekki hafa sannað að um gildar ástæður væri að ræða, enda var hagræðið óverulegt og ómótað. Sams konar vernd kemur fram í dómi Hæstaréttar nr. 257/2011.

Endurkoma til starfa

Þegar fæðingar- eða foreldraorlofi lýkur átt þú skýran rétt á því að hverfa aftur til þíns fyrra starfs. Ef þess er hreinlega ekki kostur vegna lögmætra breytinga á vinnustaðnum átt þú rétt á sambærilegu starfi hjá vinnuveitanda í fullu samræmi við ráðningarsamning þinn. Starfskjör þín eiga ekki að rýrna við það eitt að hafa sinnt fjölskyldunni.

Hafðu samband

Hafir þú spurningar um réttindi þín, samskipti við vinnuveitanda eða vilt fá aðstoð við að yfirfara þín mál, skaltu ekki hika við að hafa samband við bakhjarla þína hjá þínu aðildarfélagi BHM.