Hvað felst í niðurlagningu starfs?
Starf er lagt niður þegar það er afnumið, til dæmis vegna hagræðingar, breyttra verkefna stofnunar eða sameiningar stofnana. Niðurlagning á rætur að rekja til ástæðna sem varða ekki starfsmanninn sjálfan.
Gera þarf greinarmun á niðurlagningu starfs og breytingu á starfi samkvæmt 19. gr. laga nr. 70/1996. Ef starfið heldur í meginatriðum áfram, þótt verkefnum sé breytt, er að jafnaði ekki um niðurlagningu að ræða. Sjá nánar um breytingar á störfum og starfskjörum.
Umboðsmaður Alþingis hefur bent á að þegar embætti er lagt niður sé almennt uppi sú aðstaða að viðkomandi eigi ekki lengur kost á að gegna því vegna atvika sem verða ekki rakin til hans sjálfs, svo sem hagræðingar, breyttra verkefna eða annarra skipulagsbreytinga (álit í málum nr. 12934/2024, 12935/2024 og 12936/2024).
Á ég rétt á biðlaunum?
Biðlaunaréttur ræðst af því hvort viðkomandi er embættismaður eða annar starfsmaður ríkisins og hvenær hann hóf störf hjá ríkinu.
Embættismenn
Samkvæmt 34. gr. laga nr. 70/1996 heldur embættismaður, þegar embætti hans er lagt niður, óbreyttum launakjörum sem embættinu fylgdu:
- í sex mánuði ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en 15 ár,
- í tólf mánuði ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins í 15 ár eða lengur.
Rétturinn er háður því að embættismaðurinn hafni ekki öðru sambærilegu starfi, hvort sem það er á vegum ríkisins eða annars aðila. Taki hann við nýju starfi á biðlaunatímanum falla biðlaunin niður ef launin í nýja starfinu eru jöfn eða hærri. Séu þau lægri á hann rétt á launamismuninum til loka tímabilsins.
Aðrir starfsmenn ríkisins
Annað starfsfólk ríkisins en embættismenn, sem ráðið var eftir 1. júlí 1996, á ekki lögbundinn biðlaunarétt. Starfsfólk sem hóf störf hjá ríkinu fyrir þann dag og heyrði undir eldri lög getur átt biðlaunarétt samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 70/1996. Biðlaun eru þá greidd í sex eða tólf mánuði eftir starfstíma (Mannauðstorg ríkisins).
Biðlaunaréttur samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu getur fallið niður ef rof hefur orðið á ráðningu hjá ríkinu. Dómstólar hafa ítrekað þurft að skera úr ágreiningi um þetta atriði og um það hvaða launaliðir teljast til óbreyttra launakjara á biðlaunatíma. Því er mikilvægt að leita ráðgjafar hjá stéttarfélagi.
Starfsfólk sveitarfélaga
Um biðlaunarétt starfsfólks sveitarfélaga fer eftir þeim kjarasamningi sem gildir um starfið.
Hvað gerist við sameiningu eða flutning stofnana?
Þegar ríkisstofnanir eru sameinaðar eða lagðar niður er það að jafnaði gert með lögum. Í slíkum lögum eru oft sérstök ákvæði um réttarstöðu starfsfólks, til dæmis um flutning starfsfólks til nýrrar stofnunar. Réttindi starfsfólks ráðast því fyrst og fremst af ákvæðum viðkomandi laga, og nauðsynlegt er að kynna sér þau í hverju tilviki.
Lög nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum gilda ekki um breytingar á skipulagi og starfsháttum stjórnvalds eða tilfærslu á verkefnum milli stjórnvalda. Þau geta hins vegar átt við þegar opinber verkefni eru útvistuð til einkaaðila. Sjá nánar um aðilaskipti og útvistun.
Um flutning embættismanna milli embætta gilda sérstakar reglur í 36. gr. laga nr. 70/1996.
Hvað gerist ef stofnun er breytt í hlutafélag?
Lög nr. 70/1996 taka ekki til starfsfólks hlutafélaga, jafnvel þótt ríkið eigi þau að öllu eða verulegu leyti (1. tölul. 2. mgr. 2. gr.). Þegar ríkisstofnun er breytt í hlutafélag hætta lögin því að gilda um starfsfólkið, nema annað sé ákveðið í lögum um viðkomandi félag. Það á meðal annars við um biðlaunarétt, áminningarskyldu og reglur stjórnsýsluréttar um uppsagnir.
Í lögum um stofnun slíkra félaga eru oft sérákvæði um réttindi starfsfólks við breytinguna. Mikilvægt er að kanna þau ákvæði og leita ráðgjafar hjá stéttarfélagi áður en tekin er afstaða til tilboðs um starf hjá nýju félagi.
Hvaða reglur gilda um val á þeim sem sagt er upp?
Þegar fækka þarf starfsfólki hjá ríkinu vegna hagræðingar er áminning ekki nauðsynlegur undanfari uppsagnar (2. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996). Ákvörðun um uppsögn er þó stjórnvaldsákvörðun sem fylgja verður reglum stjórnsýsluréttar, meðal annars:
- rannsóknarreglunni, sem krefst þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun er tekin,
- reglunni um málefnaleg sjónarmið og jafnræðisreglunni, sem krefjast þess að val á þeim sem sagt er upp byggist á málefnalegum viðmiðum,
- meðalhófsreglunni, sem krefst þess að ekki sé gengið lengra en nauðsynlegt er,
- rétti til rökstuðnings, sem starfsmaður getur óskað eftir innan 14 daga frá því að honum var tilkynnt um uppsögnina (21. gr. stjórnsýslulaga).
Landsréttur taldi í dómi 14. júní 2024 í máli nr. 216/2023 að við val á því hverjum skyldi sagt upp hefði mátt líta til þess hvort starfsfólk gæti sinnt verkefnum á sem flestum sviðum, enda hefði hæfni starfsmannsins verið rannsökuð og borin saman við hæfni annarra í teyminu (ákvörðun Hæstaréttar í máli nr. 2024-103).
Sjá einnig um uppsagnir starfsfólks ríkisins og starfslokasamninga.
Ef mörgum er sagt upp
Ef niðurlagning starfa eða uppsagnir ná til tiltekins lágmarksfjölda starfsfólks á 30 daga tímabili gilda reglur laga nr. 63/2000 um hópuppsagnir. Landsréttur beitti lögunum um uppsagnir hjá ríkisstofnun í dómi 14. október 2026 í máli nr. 435/2025. Sjá nánar um hópuppsagnir.
Vernd sérstakra hópa
- Trúnaðarmenn skulu að öðru jöfnu sitja fyrir um að halda vinnunni við fækkun starfsfólks (11. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur og 4. mgr. 30. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opinberra starfsmanna).
- Starfsfólk sem hefur tilkynnt um fæðingar- eða foreldraorlof eða er í slíku orlofi, barnshafandi starfsfólk og starfsfólk sem hefur nýlega fætt barn nýtur sérstakrar verndar gegn uppsögn (50. gr. laga nr. 144/2020 um fæðingar- og foreldraorlof).
- Óheimilt er að mismuna starfsfólki við uppsagnir á grundvelli kyns (19. gr. laga nr. 150/2020 um jafna stöðu og jafnan rétt kynjanna).
Nánari upplýsingar eru á Mannauðstorgi ríkisins og á síðunni Uppsagnarvernd.