Hóp­upp­sagn­ir

Þegar atvinnurekandi hyggst segja upp mörgum á skömmum tíma ber honum að hafa samráð við fulltrúa starfsfólks og tilkynna Vinnumálastofnun áður en uppsagnir koma til framkvæmda. Brot geta leitt til skaðabótaskyldu.

Hvenær er um hópuppsögn að ræða?

Lög nr. 63/2000 um hópuppsagnir gilda þegar atvinnurekandi segir upp starfsfólki af ástæðum sem tengjast ekki hverjum einstökum starfsmanni og fjöldi þeirra sem sagt er upp á 30 daga tímabili er (1. gr.):

  • a.m.k. 10 í fyrirtækjum sem venjulega hafa fleiri en 20 og færri en 100 starfsmenn,
  • a.m.k. 10% starfsfólks í fyrirtækjum sem venjulega hafa 100–299 starfsmenn,
  • a.m.k. 30 í fyrirtækjum sem venjulega hafa 300 starfsmenn eða fleiri.

Við útreikninginn skal leggja að jöfnu við uppsagnir önnur slit ráðningarsamnings að frumkvæði atvinnurekanda af ástæðum sem tengjast ekki einstökum starfsmönnum, að því tilskildu að uppsagnirnar séu a.m.k. fimm.

Lögin gilda ekki um ráðningarsamninga sem gerðir eru til ákveðins tíma eða vegna sérstakra verkefna, nema uppsögn eigi sér stað áður en samningstíma lýkur eða verkefni er lokið (2. gr.).

Lögin byggjast á tilskipun 98/59/EB, og þau ber að skýra til samræmis við hana. Dómaframkvæmd Evrópudómstólsins og EFTA-dómstólsins hefur því mikla þýðingu.

Breyting á starfskjörum getur talist uppsögn

Samkvæmt ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins í máli E-9/22 telst það uppsögn þegar vinnuveitandi gerir einhliða og starfsmanni í óhag verulegar breytingar á meginþætti ráðningarsamnings af ástæðum sem tengjast ekki starfsmanninum. Í dómi Hæstaréttar 18. september 2024 í máli nr. 3/2024 var uppsögn samninga um fasta yfirvinnu hjá Landspítala þó ekki talin svo veruleg breyting að um hópuppsögn væri að ræða. Sjá nánar um breytingar á störfum og starfskjörum.

Gilda lögin um opinbera atvinnurekendur?

Já. Lögin hafa verið talin gilda um ríkisstofnanir. Landsréttur beitti þeim um uppsagnir hjá Sjúkratryggingum Íslands í dómi 14. október 2026 í máli nr. 435/2025.

Hverjir teljast starfsmenn við útreikninginn?

Hugtakið „starfsmaður“ í lögunum ber að skýra til samræmis við hugtakið „launþegi“ í tilskipuninni, sem hefur sjálfstæða merkingu í EES-rétti (mál C-229/14, Balkaya, og C-422/14, Pujante Rivera). Launþegi er sá sem í tiltekinn tíma veitir þjónustu, lýtur boðvaldi annars og fær þóknun fyrir.

EFTA-dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu í máli E-3/24 frá 20. nóvember 2024 að stjórnarmenn geti talist launþegar ef þeir uppfylla þessi skilyrði. Í málinu reyndi á uppsagnir 14 stjórnenda hjá Sjúkratryggingum Íslands árið 2020. Stofnunin hafði talið fimm stjórnarmenn með í heildarfjölda starfsmanna, og við það fór hlutfall uppsagna undir 10%.

Landsréttur taldi í dómi 14. október 2026 í máli nr. 435/2025 að stjórnarmennina hefði ekki átt að telja með, þar sem það myndi rýra þá vernd sem reglunum er ætlað að tryggja. Uppsagnirnar, 14 af 138 starfsmönnum, náðu því viðmiðunarmörkum laganna. Umboðsmaður Alþingis hafði áður komist að sömu niðurstöðu í áliti í máli nr. 11320/2021.

Ályktun: Atvinnurekandi sem telur stjórnarmenn eða aðra jaðarhópa með í heildarfjölda starfsmanna, og kemst þannig undir viðmiðunarmörkin, gerir það á eigin áhættu.

Starfsstöð eða fyrirtæki?

Hugtakið „starfsstöð“ er sjálfstætt hugtak EES-réttar (mál C-449/93, Rockfon). Við mat á því hvort viðmiðunarmörkum sé náð getur því þurft að líta til þeirrar starfsstöðvar sem starfsfólkið tilheyrir fremur en til fyrirtækisins í heild (sjá einnig mál C-182/13, Lyttle, og C-80/14, USDAW og Wilson).

Samráð við fulltrúa starfsfólks

Áformi atvinnurekandi hópuppsagnir skal hann svo fljótt sem auðið er hafa samráð við trúnaðarmann stéttarfélags eða, ef enginn trúnaðarmaður hefur verið kjörinn, við annan fulltrúa sem starfsfólk hefur valið, með það fyrir augum að ná samkomulagi (5. gr.). Samráðið verður að fara fram áður en endanleg ákvörðun er tekin og meðan unnt er að hafa áhrif á niðurstöðuna.

Með samráðinu skal að minnsta kosti leita leiða til að forðast hópuppsagnir eða fækka þeim sem fyrir þeim verða og draga úr afleiðingunum, meðal annars með aðgerðum sem auðvelda flutning í önnur störf eða endurmenntun.

Atvinnurekandi skal veita fulltrúunum skriflegar upplýsingar, meðal annars um:

  • ástæður uppsagnanna,
  • fjölda þeirra sem fyrirhugað er að segja upp,
  • heildarfjölda starfsmanna,
  • á hvaða tímabili uppsagnirnar eiga að fara fram,
  • viðmið við val á þeim sem segja á upp.

Samkvæmt dómi Evrópudómstólsins í máli C-188/03, Junk, telst uppsögn eiga sér stað þegar atvinnurekandi lýsir henni yfir, ekki þegar ráðningarsambandi lýkur. Atvinnurekandi má því ekki tilkynna uppsagnir fyrr en samráði er lokið og hann hefur tilkynnt Vinnumálastofnun um þær.

Samskipti við Vinnumálastofnun koma ekki í stað samráðs við fulltrúa starfsfólks.

Tilkynning til Vinnumálastofnunar og 30 daga frestur

Að loknu samráði skal atvinnurekandi senda Vinnumálastofnun skriflega tilkynningu um fyrirhugaðar uppsagnir með öllum upplýsingum sem máli skipta, meðal annars um samráðið (7. gr.). Fulltrúar starfsfólks skulu fá afrit. Munnleg samskipti nægja ekki.

Hópuppsagnir koma í fyrsta lagi til framkvæmda 30 dögum eftir að tilkynningin barst Vinnumálastofnun (8. gr.). Fresturinn styttir ekki uppsagnarfrest starfsfólks samkvæmt kjarasamningi eða ráðningarsamningi.

Evrópudómstóllinn áréttaði í dómum 30. október 2025 í málum C-134/24, Tomann, og C-402/24, Sewel, að hópuppsagnir geti ekki tekið gildi fyrr en lögbæru stjórnvaldi hefur verið tilkynnt um þær og 30 daga fresturinn er liðinn, og að tilkynningin verði að uppfylla lágmarkskröfur um efni.

Afleiðingar brota

Atvinnurekandi sem af ásetningi eða gáleysi brýtur gegn lögunum er skaðabótaskyldur samkvæmt almennum reglum (11. gr.). Brot gegn 5.–7. gr. geta einnig varðað sektum (12. gr.).

EFTA-dómstóllinn staðfesti í máli E-3/24 að EES-ríkin ákveði sjálf úrræði vegna brota, en þau verði að samrýmast meginreglunum um jafngildi og skilvirkni.

Í máli nr. 435/2025 taldi Landsréttur uppsögnina ólögmæta þar sem stofnunin hafði hvorki haft samráð við fulltrúa starfsfólks né tilkynnt Vinnumálastofnun um uppsagnirnar. Starfsmanninum voru dæmdar bætur sem svöruðu til launamismunar milli fyrra starfs og nýs, lægra launaðs starfs hjá sömu stofnun, rúmlega 2,5 milljónir króna auk dráttarvaxta.

Hvað getur starfsfólk gert?

  • Trúnaðarmenn eiga rétt á upplýsingum og samráði um leið og hópuppsagnir eru áformaðar og ættu að krefjast þess skriflega.
  • Leitaðu til aðildarfélags þíns ef vafi leikur á því hvort uppsagnir nái viðmiðunarmörkum laganna.
  • Brot gegn upplýsinga-, samráðs- eða tilkynningarskyldu getur leitt til skaðabótaskyldu, meðal annars vegna tekjutaps.

Tengt efni

Borgartúni 27, 105 Reykjavík
Kt. 630387-2569

595 5100
Opnunartími BHM

Símaopnunartími þjónustuvers:
mán. til fös. 10:00 - 12:00

Opnunartími skrifstofu:
mán. til fim. 9:00 - 16:00
fös. 9:00 - 13:00

Hagnýtt