- Kjarasamningar og stéttarfélög
- Kjarasamningar og samningsréttur
- Kjarasamningar á opinberum vinnumarkaði
- Kjarasamningar á almennum vinnumarkaði
- Gerð og samþykkt kjarasamninga
- Vinnudeilur og verkfallsréttur
- Ríkissáttasemjari og lausn vinnudeilna
- Félagafrelsi og réttindi stéttarfélaga
- Framkvæmd kjarasamninga og úrlausn ágreinings
Hlutverk ríkissáttasemjara
Ríkissáttasemjari er sjálfstæður og óvilhallur aðili sem hefur það lögbundna hlutverk að annast sáttastörf í vinnudeilum milli launafólks og félaga þess annars vegar og atvinnurekenda og félaga þeirra hins vegar, sbr. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 80/1938. Ráðherra skipar ríkissáttasemjara til fimm ára í senn, sbr. 20. gr. laganna.
Ríkissáttasemjari fylgist jafnframt með ástandi og horfum í atvinnulífi og á vinnumarkaði, þróun kjaramála og atriðum sem valdið gætu ágreiningi. Hann heldur skrá yfir gildandi kjarasamninga, og samningsaðilum er skylt að senda honum afrit af kjarasamningum, uppsögnum þeirra og kröfugerðum, sbr. 2.–4. mgr. 22. gr.
Hlutverk ríkissáttasemjara er að greiða fyrir samkomulagi, en ekki að ákveða efni kjarasamnings í stað samningsaðila.
Tilvísun vinnudeilu til sáttameðferðar
Samningsaðilar geta hvenær sem er eftir útgáfu viðræðuáætlunar óskað milligöngu ríkissáttasemjara. Slitni upp úr viðræðum, eða telji annar aðili litla von um árangur, getur hvor aðili um sig eða báðir sameiginlega vísað deilunni til sáttasemjara, sem er þá skylt að boða aðila til fundar svo fljótt sem kostur er, sbr. 24. gr. laga nr. 80/1938. Berist tilkynning um vinnustöðvun er sáttasemjara skylt að annast sáttastörf og stýra viðræðum aðila.
Samningsaðilar bera áfram ábyrgð á samningsgerðinni og eiga að leggja sig fram um að ná samkomulagi.
Sáttafundir
Á sáttafundum leitast ríkissáttasemjari við að greiða úr ágreiningi aðila og kanna möguleika á samkomulagi. Samningsaðilum er skylt að sækja fundi sem sáttasemjari boðar til. Sáttafundir eru haldnir fyrir luktum dyrum og óheimilt er að greina frá umræðum á þeim eða tillögum sem þar koma fram nema með samþykki beggja aðila, sbr. 25. gr. laganna.
Sáttasemjari getur krafið aðila um þær skýrslur og skýringar sem hann telur nauðsynlegar til að leysa deiluna, sbr. 26. gr.
Samningsaðilar geta jafnframt náð samkomulagi á meðan mál er til meðferðar hjá ríkissáttasemjara, án þess að lögð sé fram miðlunartillaga.
Miðlunartillaga
Beri sáttaumleitanir ekki árangur getur ríkissáttasemjari lagt fram miðlunartillögu, sbr. 27. gr. laga nr. 80/1938. Miðlunartillaga er formleg tillaga sáttasemjara að lausn vinnudeilu sem lögð er fyrir samningsaðila til samþykktar eða synjunar. Sáttasemjara ber að ráðgast við samninganefndir aðila áður en hann leggur hana fram.
Ríkissáttasemjari getur, að uppfylltum skilyrðum 28. gr. laganna, lagt fram sameiginlega miðlunartillögu sem tekur til fleiri en eins stéttarfélags eða samningsaðila. Meðal skilyrðanna er að viðræður hafi farið fram um framlagðar kröfur, að sáttasemjari hafi leitað sátta milli allra samningsaðila og telji ekki horfur á samkomulagi og að aðilum hafi gefist kostur á að koma að athugasemdum við hugmyndir hans.
Miðlunartillögu skal bera undir atkvæði óbreytta, eins og sáttasemjari gekk frá henni, og svara henni játandi eða neitandi, sbr. 2. mgr. 29. gr.
Atkvæðagreiðsla um miðlunartillögu og réttaráhrif hennar
Um miðlunartillögur gilda sérstakar reglur um atkvæðagreiðslu, sem eru aðrar en þær sem almennt gilda um samþykkt kjarasamninga.
Samkvæmt 31. gr. laga nr. 80/1938 telst miðlunartillaga felld ef meira en helmingur greiddra atkvæða er á móti henni og mótatkvæðin eru fleiri en fjórðungur atkvæða samkvæmt atkvæða- eða félagaskrá. Einfaldur meiri hluti mótatkvæða nægir því ekki alltaf til að fella miðlunartillögu.
Taki sameiginleg miðlunartillaga bæði til samningsaðila á almennum vinnumarkaði og þeirra sem falla undir lög nr. 94/1986 skal greiða atkvæði um hana með aðgreindum hætti hjá þessum hópum. Niðurstaða hvors hóps um sig ræður þá úrslitum um samþykkt eða synjun gagnvart honum, sbr. lokamálsgrein 28. gr.
Í dómi Félagsdóms 6. febrúar 2023 í máli nr. 1/2023 var talið að miðlunartillaga væri ekki ígildi kjarasamnings og öðlaðist ekki réttaráhrif sem slík fyrr en hún hefði verið samþykkt í atkvæðagreiðslu. Vinnudeilan stóð því enn yfir og var verkfallsboðun stéttarfélagsins ekki talin ólögmæt. Hafi miðlunartillaga hins vegar verið samþykkt kemst á kjarasamningur sem felur í sér lágmarkskjör samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980, sbr. dóm Félagsdóms í máli nr. 9/2023.
Afskipti stjórnvalda af vinnudeilum
Alþingi getur sett lög sem hafa áhrif á vinnudeilur, meðal annars um frestun eða stöðvun vinnustöðvana eða sérstaka lausn kjaradeilu. Dæmi um slíka lagasetningu eru lög nr. 31/2015 um kjaramál félagsmanna tiltekinna stéttarfélaga innan Bandalags háskólamanna og Félags íslenskra hjúkrunarfræðinga.
Slík afskipti takmarka samningsfrelsi og verkfallsrétt og verða því að samrýmast kröfum stjórnarskrárinnar og alþjóðlegra mannréttindaskuldbindinga.
Við mat á því hvort slíkar takmarkanir standist reynir meðal annars á nauðsyn, meðalhóf og það hvort sjálfstæði stéttarfélaga og réttur til sameiginlegra kjaraviðræðna séu virt.
Helstu lagaheimildir: 20.–37. gr. laga nr. 80/1938, 74. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu.
Dómar Félagsdóms: nr. 1/2023 og nr. 9/2023.