Hvaða reglur gilda um vinnutíma?
Reglur um vinnutíma eru af tvennum toga. Annars vegar eru lágmarksreglur um vinnuvernd sem eiga að tryggja heilsu og öryggi starfsfólks. Hins vegar eru ákvæði kjarasamninga um lengd vinnuvikunnar, dagvinnutímabil, yfirvinnu, vaktavinnu og greiðslur.
- Vinnuvernd: Í IX. kafla laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum eru reglur um daglega og vikulega hvíld, hámarksvinnutíma, næturvinnu og skráningu vinnutíma. Ákvæðin byggjast á tilskipun 2003/88/EB um ákveðna þætti er varða skipulag vinnutíma, sem er hluti af EES-samningnum.
- Dagvinna: Samkvæmt lögum nr. 88/1971 um 40 stunda vinnuviku skulu dagvinnutímar ekki vera fleiri en 40 í viku hverri. Heimilt er að semja um skemmri vinnuviku, og það hefur verið gert í kjarasamningum.
- Kjarasamningar: Þar er nánar samið um lengd vinnuvikunnar, dagvinnutímabil, yfirvinnu, vaktavinnu, bakvaktir, hlé og frídaga. Kjarasamningar geta ekki skert lágmarksrétt samkvæmt lögum nr. 46/1980 nema lögin heimili það sérstaklega.
- Starfsfólk ríkisins: Forstöðumaður ákveður vinnutíma starfsfólks innan ramma laga og kjarasamninga, sbr. 17. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 13. gr. sömu laga á starfsfólk rétt á sveigjanlegum vinnutíma eftir því sem unnt er.
Vinnutími, hvíldartími og greiddur vinnutími
Samkvæmt 1. tölul. 52. gr. laga nr. 46/1980 er vinnutími sá tími sem starfsmaður er við störf, til taks fyrir atvinnurekanda og innir af hendi störf sín eða skyldur. Allur annar tími er hvíldartími. Hugtakið ber að skýra til samræmis við tilskipun 2003/88/EB og dómaframkvæmd EFTA-dómstólsins og Evrópudómstólsins.
Greina þarf á milli tveggja spurninga:
- Telst tíminn vinnutími? Svarið ræður því hvort reglur um hvíld og hámarksvinnutíma eru virtar.
- Hvernig er greitt fyrir tímann? Um það fer eftir kjarasamningi og ráðningarsamningi. Tilskipunin fjallar ekki um laun.
Þessi greinarmunur skiptir einkum máli um bakvaktir og ferðatíma.
Hversu löng er vinnuvikan?
- Ríkið og Reykjavíkurborg: Vinnuvika starfsfólks í fullu starfi er 36 virkar vinnustundir samkvæmt gr. 2.1.1 í kjarasamningum frá 2024.
- Önnur sveitarfélög: Samband íslenskra sveitarfélaga samdi einnig um styttingu vinnuvikunnar. Aðildarfélagið veitir upplýsingar um gildandi samning.
- Almennur vinnumarkaður: Samkvæmt kjarasamningi SA og aðildarfélaga BHM er vikulegur virkur dagvinnutími í fullu starfi að jafnaði 35,5 stundir.
- Hámark: Vinnutími, að yfirvinnu meðtalinni, má að meðaltali ekki vera meiri en 48 stundir á viku, sjá dagleg og vikuleg hvíld.
Stytting vinnuvikunnar
Í kjarasamningum aðildarfélaga BHM sem undirritaðir voru veturinn 2019–2020 var samið um heimild til að stytta vinnuviku dagvinnufólks í allt að 36 virkar vinnustundir án launaskerðingar. Styttingin skyldi taka gildi í síðasta lagi 1. janúar 2021. Sérstakar reglur voru settar um vaktavinnufólk.
Í kjarasamningum ársins 2024 voru ákvæði fylgiskjalanna um styttingu felld inn í meginmál samninganna. Vinnuvika í fullu starfi er nú 36 virkar vinnustundir samkvæmt gr. 2.1.1. Nánari upplýsingar eru á Mannauðstorgi ríkisins og vef Reykjavíkurborgar.
Efni kaflans
- Vinnuvikan og dagvinna: lengd vinnuvikunnar, dagvinnutímabil, sveigjanlegur vinnutími og útfærsla styttingar.
- Yfirvinna: hvenær vinna telst yfirvinna, skylda til yfirvinnu, greiðslur, útköll og frí í stað yfirvinnu.
- Vaktavinna: vaktaálag, vaktskrá og hvíld milli vakta.
- Bakvaktir, útköll og ferðatími: hvenær bakvakt og ferðir teljast vinnutími og hvernig greitt er fyrir þær.
- Dagleg og vikuleg hvíld: 11 stunda hvíld, vikulegur frídagur, hámarksvinnutími, næturvinna og frítökuréttur.
- Neysluhlé og matartímar: hlé á vinnudegi, mötuneyti og fæðispeningar.
- Frídagar: almennir og sérstakir frídagar, stórhátíðardagar og vinna á frídögum.
- Skráning vinnutíma: skylda atvinnurekanda og réttur starfsfólks til upplýsinga.
Hvert get ég leitað?
Reglur um vinnutíma eru ólíkar eftir kjarasamningum. Félagsfólk er hvatt til að hafa samband við sitt aðildarfélag með spurningar um vinnutíma, yfirvinnu og hvíld.