Vinnu­vernd: skyld­ur at­vinnu­rek­anda, áhættu­mat og for­varn­ir

Atvinnurekandi ber ábyrgð á vinnuverndarstarfi á vinnustaðnum. Hann skal sjá til þess að gerð sé skrifleg áætlun um öryggi og heilbrigði sem byggir á áhættumati og nær til allra þátta vinnuumhverfisins, jafnt líkamlegra sem sálfélagslegra.

Á hverju byggja reglurnar?

Meginreglur um vinnuvernd eru í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Lögin gilda um alla starfsemi þar sem einn eða fleiri vinna, jafnt á almennum sem opinberum vinnumarkaði, með tilteknum undantekningum sem lögin tilgreina.

Íslensk vinnuverndarlöggjöf byggir að verulegu leyti á rammatilskipun 89/391/EBE um öryggi og heilsu starfsmanna, sem er hluti af EES-samningnum og var innleidd með breytingum á lögunum árin 1997 og 2003. Nánari reglur eru í reglugerð nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum og fjölda sérreglugerða.

Hvaða skyldur hefur atvinnurekandi?

Atvinnurekandi skal tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað (13. gr. laganna). Hann ber ábyrgð á vinnuverndarstarfinu í heild, jafnvel þótt hann feli öðrum framkvæmd þess. Atvinnurekandi ber jafnframt kostnað af vinnuverndarstarfi og úrbótum og má ekki leggja hann á starfsfólk.

Þar sem fleiri en einn atvinnurekandi á aðild að starfsemi á sama vinnustað, til dæmis þegar fyrirtæki leigja sama húsnæði, skulu þeir sameiginlega stuðla að góðum aðbúnaði og öruggum starfsskilyrðum (17. gr.).

Skrifleg áætlun um öryggi og heilbrigði

Atvinnurekandi ber ábyrgð á að gerð sé skrifleg áætlun um öryggi og heilbrigði á vinnustað (65. gr.). Áætlunin skal meðal annars fela í sér:

  • áhættumat, þar sem áhættuþættir í starfi eru greindir og metið hverjar líkur eru á að starfsfólk verði fyrir heilsutjóni eða slysi (65. gr. a), og
  • áætlun um heilsuvernd, þar á meðal áætlun um forvarnir (66. gr.).

Áhættumatið á að taka til allra þátta vinnuumhverfisins sem geta haft áhrif á öryggi og heilsu starfsfólks. Þar undir falla til dæmis húsnæði og búnaður, efni, líkamlegt álag, vinnuskipulag og vinnutími, auk félagslegra og andlegra þátta. Samkvæmt reglugerð nr. 1009/2015 skal atvinnurekandi við gerð áhættumats einnig greina áhættuþætti eineltis, kynferðislegrar áreitni, kynbundinnar áreitni og ofbeldis, þar á meðal af hálfu þriðja aðila, svo sem notenda þjónustu.

Forvarnir og úrbætur

Þegar áhættumat gefur til kynna að öryggi eða heilsu starfsfólks sé hætta búin skal atvinnurekandi grípa til nauðsynlegra forvarna. Samkvæmt meginreglum rammatilskipunarinnar á að vinna gegn áhættu við upptök hennar, til dæmis með breytingum á vinnuskipulagi, mönnun eða búnaði, fremur en að treysta eingöngu á aðgerðir sem beinast að einstökum starfsmönnum.

Áætlunin á ekki að vera einskiptisverkefni. Henni þarf að fylgja eftir, meta árangur hennar og endurskoða hana, einkum þegar breytingar verða á starfsemi, vinnuskipulagi, húsnæði eða búnaði. Sjá einnig umfjöllun um áhættumat vegna skipulagsbreytinga.

Þátttaka starfsfólks og upplýsingar

Fulltrúar starfsfólks taka þátt í gerð áætlunar um öryggi og heilbrigði og fylgjast með því hvernig henni er framfylgt. Á vinnustöðum með tíu starfsmenn eða fleiri eru það öryggistrúnaðarmenn og öryggisverðir, og öryggisnefnd þar sem starfa 50 eða fleiri. Sjá nánar um öryggistrúnaðarmenn, öryggisverði og öryggisnefndir.

Atvinnurekandi skal sjá til þess að starfsfólk fái nauðsynlega fræðslu og þjálfun til að geta sinnt störfum sínum á öruggan hátt og að því sé kynnt sú áhætta sem fylgir störfum þess.

Aðkeypt sérfræðiþjónusta

Þegar gerð áætlunarinnar krefst þekkingar sem atvinnurekandi eða starfsfólk hans býr ekki yfir skal atvinnurekandi fá til liðs við sig þjónustuaðila sem hlotið hefur viðurkenningu Vinnueftirlitsins. Ábyrgðin á áætluninni hvílir eftir sem áður á atvinnurekanda.

Hvaða skyldur hefur starfsfólk?

Starfsfólk ber einnig skyldur samkvæmt lögunum. Því ber að stuðla að öruggum starfsskilyrðum, fara eftir reglum og fyrirmælum um öryggi og vekja athygli atvinnurekanda, yfirmanns eða öryggistrúnaðarmanns á ágöllum eða vanbúnaði sem það verður vart við (26. gr.). Starfsfólki ber jafnframt að taka þátt í því skipulagi vinnuverndar sem komið er á.

Samkvæmt reglugerð nr. 1009/2015 má starfsfólk ekki leggja samstarfsfólk, atvinnurekanda eða aðra í einelti eða beita þá áreitni eða ofbeldi. Starfsfólk sem verður fyrir slíkri hegðun eða verður hennar vart skal upplýsa atvinnurekanda eða vinnuverndarfulltrúa.

Skyldur starfsfólks breyta því ekki að meginábyrgð á öruggu og heilsusamlegu vinnuumhverfi hvílir á atvinnurekanda. Sjá einnig almenna umfjöllun um skyldur starfsfólks.

Hvað ef áhættumat liggur ekki fyrir eða er ófullnægjandi?

Öryggistrúnaðarmenn og öryggisverðir eiga að taka þátt í gerð áhættumats og hafa aðgang að gögnum sem varða aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustaðnum. Starfsfólk sem telur að áhættumat vanti, eða að það taki ekki til tiltekinna áhættuþátta, getur:

  1. óskað eftir upplýsingum um áhættumat og áætlun um forvarnir hjá yfirmanni eða öryggistrúnaðarmanni, helst skriflega,
  2. leitað til trúnaðarmanns eða stéttarfélags,
  3. sent Vinnueftirlitinu ábendingu.

Vinnueftirlitið getur gefið atvinnurekanda fyrirmæli um úrbætur og frá 1. janúar 2025 hefur stofnunin einnig getað lagt stjórnvaldssektir á atvinnurekendur vegna tiltekinna brota. Sjá nánar hvað starfsfólk getur gert ef vinnuumhverfi er ábótavant.

Vinnuvernd við óvenjulegar og alvarlegar aðstæður

Skyldur atvinnurekanda falla ekki niður þótt álag aukist eða neyðarástand skapist, til dæmis í farsóttum eða náttúruhamförum. Í áætlun um öryggi og heilbrigði á meðal annars að gera ráð fyrir skyndihjálp, viðbrögðum við eldsvoða og brottflutningi.

Starfsfólk í heilbrigðis- og almannaþjónustu getur við slíkar aðstæður þurft að sæta frávikum frá reglum um daglegan hvíldartíma. Það á þá rétt á samsvarandi hvíld síðar, sjá dagleg og vikuleg hvíld. Um stuðning eftir alvarleg atvik er fjallað á síðunni um vinnuálag, streitu og sálfélagslegt vinnuumhverfi.

Nánari upplýsingar

Vinnueftirlitið veitir leiðbeiningar um gerð áhættumats og áætlana um forvarnir.

Borgartúni 27, 105 Reykjavík
Kt. 630387-2569

595 5100
Opnunartími BHM

Símaopnunartími þjónustuvers:
mán. til fös. 10:00 - 12:00

Opnunartími skrifstofu:
mán. til fim. 9:00 - 16:00
fös. 9:00 - 13:00

Hagnýtt