- Yfir landamærin
- Frjáls för launafólks og jafnræði
- Viðurkenning starfsréttinda
- Tungumálakunnátta
- Opinber störf og ríkisfang
- Starfsfólk frá ríkjum utan EES
- Hvaða lög gilda um ráðningarsamninginn?
- Útsent starfsfólk
- Fjarvinna og störf í fleiri en einu ríki
- Almannatryggingar milli landa
- Lífeyrir frá fleiri en einu ríki
- Atvinnuleysisbætur og atvinnuleit erlendis
- Sjúkratryggingar og heilbrigðisþjónusta
- Skattar þegar unnið er yfir landamæri
- Ef réttur er brotinn – hvert leita ég?
Gildir um: ESB/EES-ríki og Sviss · Norðurlönd (EES-reglur og Norðurlandasamningur) · Bretland (sérstakur samningur frá 1. janúar 2024) · Önnur ríki: aðeins ef tvíhliða samningur er til staðar.
Hvað felst í samhæfingu?
Almannatryggingakerfi EES-ríkjanna eru samhæfð með reglugerðum (EB) nr. 883/2004 og nr. 987/2009. Þær eru hluti af VI. viðauka EES-samningsins og tóku gildi hér á landi 1. júní 2012.
Samhæfing er ekki samræming. Hvert ríki ákveður sjálft hverjir eru tryggðir, á hvaða skilyrðum og hversu háar bætur eru. Reglurnar tryggja aðeins að kerfin vinni saman þegar fólk flytur eða starfar milli ríkja.
Samhæfingin byggir á fjórum meginreglum:
- Ein löggjöf í senn. Þú ert tryggð(ur) í einu ríki á hverjum tíma og greiðir iðgjöld þar.
- Jafnræði. Þú nýtur sömu réttinda og berð sömu skyldur og ríkisborgarar þess ríkis sem þú ert tryggð(ur) í.
- Samlagning tímabila. Trygginga-, starfs- eða búsetutímabil í öðru EES-ríki eru talin með þegar metið er hvort þú uppfyllir skilyrði um lágmarkstíma.
- Greiðsla úr landi. Bætur, svo sem lífeyrir, eru almennt greiddar þótt þú búir í öðru EES-ríki.
Hvaða réttindi falla undir reglurnar?
Reglurnar taka til lögbundinna almannatrygginga, meðal annars sjúkratrygginga, bóta vegna fæðingar, örorku- og ellilífeyris, eftirlifendabóta, bóta vegna vinnuslysa og atvinnusjúkdóma, atvinnuleysisbóta og fjölskyldubóta.
Á Íslandi falla þar undir meðal annars greiðslur Tryggingastofnunar samkvæmt lögum um almannatryggingar, sjúkra- og slysatryggingar, atvinnuleysistryggingar og barnabætur. Skyldubundin lífeyrisréttindi í íslenskum lífeyrissjóðum falla einnig undir reglurnar.
Greiðslur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007, falla utan reglnanna. Sama á við um tryggingar sem keyptar eru á frjálsum markaði.
Í hvaða landi ertu tryggð(ur)?
Þetta ræður því hvar þú greiðir iðgjöld og hvar þú ávinnur þér réttindi. Meginreglur II. bálks reglugerðar nr. 883/2004 eru þessar:
- Þú starfar í einu ríki: Þú ert tryggð(ur) í starfsríkinu, óháð því hvar þú býrð eða hvar atvinnurekandi er staðsettur.
- Atvinnurekandi sendir þig tímabundið til starfa í öðru ríki: Þú ert áfram tryggð(ur) í heimaríkinu í allt að 24 mánuði, að uppfylltum skilyrðum (A1-vottorð).
- Þú starfar að jafnaði í tveimur eða fleiri ríkjum, þar á meðal í fjarvinnu: Þú ert tryggð(ur) í búseturíkinu ef verulegur hluti starfsins (25% eða meira) fer þar fram; annars í ríkinu þar sem atvinnurekandi hefur sæti.
- Þú ert opinber starfsmaður: Þú ert tryggð(ur) í ríkinu sem stjórnsýslan sem þú starfar fyrir heyrir undir.
- Þú ert ekki á vinnumarkaði: Almennt ertu tryggð(ur) í búseturíkinu.
Ríki geta samið um frávik frá þessum reglum í einstökum tilvikum (16. gr. reglugerðarinnar).
Fjarvinna frá öðru ríki. Mörg ESB-ríki, Noregur, Liechtenstein og Sviss eru aðilar að rammasamningi sem leyfir allt að 49,99% fjarvinnu í búseturíki án þess að tryggingin flytjist. Ísland er ekki aðili að samningnum. Fyrir starf hjá íslenskum atvinnurekanda gildir því 25% viðmiðið óbreytt.
A1-vottorð staðfestir hvaða ríkis löggjöf gildir um þig. Með gildu A1-vottorði þarftu ekki að greiða iðgjöld í öðru EES-ríki. Tryggingastofnun gefur út A1-vottorð frá Íslandi. Fyrir útsent starfsfólk þarf ráðningarsamband við íslenskan atvinnurekanda að hafa staðið í að minnsta kosti einn mánuð fyrir útsendingu.
Réttindi eftir tegund
- Sjúkratryggingar. Evrópska sjúkratryggingakortið (EHIC) gildir við tímabundna dvöl. Ef þú býrð í öðru ríki en þú ert tryggð(ur) í þarftu S1-vottorð, sem Sjúkratryggingar Íslands gefa út.
- Lífeyrir. Hvert ríki sem þú hefur verið tryggð(ur) í greiðir lífeyri fyrir sín tímabil þegar lífeyrisaldri þar er náð.
- Atvinnuleysisbætur. Við atvinnuleit í öðru EES-ríki geturðu haldið bótum í takmarkaðan tíma með U2-vottorði.
- Fjölskyldubætur. Fjölskylda á rétt á fjölskyldubótum frá því ríki sem þú ert tryggð(ur) í, þótt börnin búi í öðru EES-ríki. Eigi fjölskyldan rétt í fleiri en einu ríki ráðast forgangsreglur af því hvort rétturinn byggist á atvinnu, lífeyri eða búsetu (68. gr.). Ríkið sem er aftar í röðinni getur greitt mismun ef bætur þar eru hærri. Íslenskar barnabætur eru tekjutengdar og ákvarðaðar af Skattinum.
- Vinnuslys og atvinnusjúkdómar. Þú ert tryggð(ur) gegn vinnuslysum í því ríki sem þú ert tryggð(ur) í. Á Íslandi annast Sjúkratryggingar Íslands slysatryggingar almannatrygginga samkvæmt lögum nr. 45/2015.
Norðurlönd, Sviss, Bretland og önnur ríki
- Norðurlönd. EES-reglurnar gilda, en Norðurlandasamningur um almannatryggingar (lögfestur með lögum nr. 119/2013) bætir við þær. Til dæmis er sjúkrakostnaður almennt ekki endurgreiddur milli Norðurlandanna og S1-vottorð því ekki gefið út vegna flutnings þeirra á milli.
- Sviss. Reglugerð nr. 883/2004 gildir gagnvart Sviss, milli Íslands og Sviss á grundvelli EFTA-samningsins.
- Bretland. EES-samningurinn hætti að gilda um Bretland 1. janúar 2021. Samningur Íslands, Liechtenstein og Noregs við Bretland um samhæfingu almannatrygginga tók gildi 1. janúar 2024. Evrópska sjúkratryggingakortið gildir nú aftur í Bretlandi. Réttindi sem mótuðust fyrir útgöngu Bretlands njóta sérstakrar verndar.
- Ríki utan EES. Ísland hefur gert tvíhliða samninga við nokkur ríki, t.d. Bandaríkin og Kanada. Samningarnir eru mismunandi og flestir taka aðeins til lífeyris. Ef enginn samningur er til staðar ráðast réttindi eingöngu af lögum hvors ríkis.
Hvert leita ég?
- A1-vottorð, ellilífeyrir og örorkulífeyrir: Tryggingastofnun.
- S1-vottorð, evrópska sjúkratryggingakortið, sjúkra- og slysatryggingar: Sjúkratryggingar Íslands.
- Atvinnuleysisbætur (U1- og U2-vottorð) og fæðingarorlof: Vinnumálastofnun.
- Barnabætur: Skatturinn.
- Lífeyrir úr lífeyrissjóðum: Viðkomandi lífeyrissjóður; Tryggingastofnun sendir umsóknir um erlendan lífeyri áfram.
Umsókn um lífeyri frá öðru EES-ríki er að jafnaði lögð fram í búseturíkinu, sem sendir hana áfram til hinna ríkjanna.
Ef þú ert ósátt(ur) við ákvörðun. Ákvarðanir Tryggingastofnunar, Sjúkratrygginga Íslands og Vinnumálastofnunar má kæra til úrskurðarnefndar velferðarmála. Kæran þarf að berast innan þriggja mánaða frá því að þér var tilkynnt um ákvörðunina, nema lög kveði á um annað. Ef þig grunar að brotin séu réttindi samkvæmt EES-rétti geturðu einnig leitað til SOLVIT eða sent kvörtun til ESA.
Aðildarfélög BHM veita félagsfólki ráðgjöf um réttindi sín.
Lagagrundvöllur
- Reglugerð (EB) nr. 883/2004 um samhæfingu almannatryggingakerfa og reglugerð (EB) nr. 987/2009 um framkvæmd hennar, VI. viðauki EES-samningsins; reglugerðir nr. 442/2012 og 443/2012
- Lög nr. 100/2007 um almannatryggingar
- Lög nr. 112/2008 um sjúkratryggingar
- Lög nr. 45/2015 um slysatryggingar almannatrygginga
- Lög nr. 119/2013 um lögfestingu Norðurlandasamnings um almannatryggingar
- Samningur Íslands, Liechtenstein og Noregs við Bretland um samhæfingu á sviði almannatrygginga (augl. C nr. 24/2024)
- Lög nr. 85/2015 um úrskurðarnefnd velferðarmála