Fjar­vinna og störf í fleiri en einu ríki

Þegar þú vinnur fyrir atvinnurekanda í einu landi en býrð eða vinnur að hluta í öðru reynir á þrjú aðskilin réttarsvið: vinnurétt, almannatryggingar og skatta. Niðurstaðan getur orðið ólík á hverju þeirra.

Sífellt fleiri vinna í fjarvinnu yfir landamæri. Sumir flytja til annars lands en halda starfi sínu á Íslandi, aðrir búa erlendis og starfa fyrir íslenskan atvinnurekanda. Sérfræðingar vinna einnig oft að jafnaði í fleiri en einu ríki.

Engar sérstakar reglur gilda um fjarvinnu yfir landamæri. Svarið ræðst af almennum reglum á þremur sviðum, sem hvert byggist á eigin viðmiðum:

Niðurstaðan getur orðið ólík á hverju sviði. Kannaðu því öll þrjú áður en fjarvinna erlendis hefst.

Er réttur til fjarvinnu?

Hvorki lög né kjarasamningar veita starfsfólki rétt til að vinna í fjarvinnu, hvort sem er innanlands eða erlendis. Fjarvinna byggist á samkomulagi starfsmanns og atvinnurekanda og felur í sér breytingu á starfsstöð samkvæmt ráðningarsamningi.

Á almennum vinnumarkaði gildir samkomulag ASÍ og SA um fjarvinnu frá 5. maí 2006, sem byggist á evrópskum rammasamningi aðila vinnumarkaðarins frá 2002. Opinberir launagreiðendur og bandalög opinberra starfsmanna, þar á meðal BHM, hafa einnig gert samkomulag um fjarvinnu. Í báðum er byggt á því að fjarvinna sé valfrjáls, að starfskjör og vinnutímaskylda séu þau sömu og á starfsstöð og að fyrirkomulagið sé staðfest skriflega.

Fjarvinnustefna vinnustaðar nær ekki endilega til vinnu erlendis. Fáðu skriflegt samþykki fyrir fjarvinnu frá því landi sem um ræðir.

Hvaða lands vinnuréttur gildir?

Um lagaval í ráðningarsamningum fer eftir lögum nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Þau byggjast á Rómarsamningnum frá 1980. Róm I-reglugerð ESB, sem leysti samninginn af hólmi innan ESB, hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn.

  • Ef samið er um lagaval gilda þau lög sem valin eru. Lagavalið má þó ekki svipta starfsmann þeirri vernd sem hann nyti samkvæmt ófrávíkjanlegum reglum þeirra laga sem ella hefðu gilt (6. gr.).
  • Ef ekki er samið um lagaval gilda lög þess lands þar sem starfsmaður vinnur að jafnaði, jafnvel þótt hann starfi tímabundið í öðru landi. Starfi hann ekki að jafnaði í einu landi gilda lög þess lands þar sem starfsstöðin sem réð hann er. Hafi samningurinn í heild nánari tengsl við annað land gilda lög þess.

Tímabundin dvöl erlendis breytir því almennt ekki að íslensk lög gilda um ráðninguna. Varanleg fjarvinna frá öðru landi getur hins vegar leitt til þess að það land teljist sá staður þar sem starfið er að jafnaði unnið. Þá geta ófrávíkjanlegar reglur þess lands, til dæmis um uppsagnarvernd, vinnutíma og orlof, gilt um ráðninguna þótt samið hafi verið um íslensk lög.

Meðan íslensk lög og kjarasamningar gilda um ráðninguna haldast laun, vinnutími, veikindaréttur, orlof og uppsagnarfrestur óbreytt.

Lögsaga. Samkvæmt Lúganósamningnum, sem hefur lagagildi hér með lögum nr. 7/2011, getur starfsmaður höfðað mál gegn atvinnurekanda í því ríki þar sem atvinnurekandinn á heimili eða þar sem starfsmaðurinn vinnur að jafnaði. Atvinnurekandi getur almennt aðeins höfðað mál gegn starfsmanni í því ríki þar sem starfsmaðurinn á heimili.

Almannatryggingar

Innan EES ræður reglugerð (EB) nr. 883/2004 því hvaða ríkis almannatryggingalöggjöf gildir. Meginreglan er að þú ert tryggð(ur) í því ríki þar sem þú vinnur í raun, óháð því hvar atvinnurekandinn er. Í fjarvinnu er vinnan unnin þar sem þú situr við hana.

  • Öll vinnan er unnin í búsetulandinu: Löggjöf búsetulandsins gildir. Íslenskur atvinnurekandi þarf þá að greiða tryggingagjöld þar.
  • Vinnan skiptist milli búsetulands og annars ríkis: Ef verulegur hluti starfsins, 25% eða meira af vinnutíma eða launum, fer fram í búsetulandinu gildir löggjöf þess. Annars gildir löggjöf þess ríkis þar sem atvinnurekandinn hefur skráða starfsstöð.
  • Tímabundin fjarvinna erlendis: Getur fallið undir reglur um útsendingu ef hún varir að hámarki í 24 mánuði og önnur skilyrði eru uppfyllt. Þá gildir íslensk löggjöf áfram.

Mörg EES-ríki hafa gert rammasamning um fjarvinnu yfir landamæri. Samkvæmt honum má halda tryggingaaðild í ríki atvinnurekanda þótt allt að helmingur vinnutíma sé í búsetulandinu. Ísland er ekki aðili að samningnum. Um fjarvinnu milli Íslands og annarra ríkja gildir því 25% reglan óbreytt. Í einstökum tilvikum geta stofnanir ríkjanna samið um undanþágu.

Tryggingastofnun gefur út A1-vottorð um að íslensk löggjöf gildi. Sjá nánar Almannatryggingar milli landa.

Hvort áfram er greitt í íslenskan lífeyrissjóð getur einnig ráðist af því hvaða ríkis löggjöf gildir. Leitaðu upplýsinga hjá lífeyrissjóðnum þínum.

Skattar

Skattskylda ræðst af öðrum reglum en almannatryggingar. Ríkið þar sem þú býrð og vinnur á almennt rétt til að skattleggja launin. Tvísköttunarsamningar, þar á meðal Norðurlandasamningurinn, ákveða hvoru ríkinu skattlagningarrétturinn fellur og hvernig komist er hjá tvísköttun.

Fjarvinna erlendis getur einnig haft skattalegar afleiðingar fyrir atvinnurekandann, til dæmis ef heimaskrifstofa starfsmanns telst föst starfsstöð fyrirtækisins í hinu ríkinu.

Skatturinn veitir upplýsingar um skattskyldu og undanþágu frá staðgreiðslu samkvæmt tvísköttunarsamningum.

Vinnuvernd og gagnaöryggi

Atvinnurekandi ber ábyrgð á vinnuvernd starfsfólks í fjarvinnu á sama hátt og á starfsstöð. Samkvæmt leiðbeiningum Vinnueftirlitsins á að áhættumeta fjarvinnu áður en hún hefst og skilgreina þann búnað og aðstöðu sem starfsmaður þarf.

Þegar unnið er í öðru landi geta reglur þess lands um vinnuvernd einnig gilt. Reglur um vinnuslys eru mismunandi milli landa og getur verið flókið að ákvarða tryggingavernd vegna slyss á heimaskrifstofu erlendis.

Atvinnurekandi ber einnig ábyrgð á öryggi persónuupplýsinga og annarra gagna sem unnið er með í fjarvinnu, samkvæmt lögum nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Ef unnið er frá ríki utan EES þarf að gæta sérstaklega að öryggi gagna og aðgangsstýringum.

Áður en fjarvinna erlendis hefst

  1. Fáðu skriflegt samþykki atvinnurekanda fyrir fjarvinnu frá viðkomandi landi og til hve langs tíma.
  2. Gangið skriflega frá því hvaða lög og kjarasamningur gilda, ásamt vinnutíma, búnaði og kostnaði.
  3. Kannaðu hvaða ríkis almannatryggingalöggjöf gildir og sæktu um A1-vottorð ef íslensk löggjöf á að gilda áfram.
  4. Kannaðu skattskyldu í báðum löndum og hvort sækja þarf um undanþágu frá staðgreiðslu.
  5. Kannaðu sjúkratryggingar, slysatryggingar og lífeyrisréttindi.
  6. Kannaðu reglur búsetulandsins um dvöl og skráningu. Utan EES getur fjarvinna verið háð dvalar- eða atvinnuleyfi.
  7. Leitaðu ráðgjafar hjá þínu aðildarfélagi.

Lagagrundvöllur

  • Lög nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar
  • Lög nr. 7/2011 um Lúganósamninginn um dómsvald og um viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum
  • Reglugerð (EB) nr. 883/2004 um samhæfingu almannatryggingakerfa, einkum 11.–13. og 16. gr., og reglugerð (EB) nr. 987/2009
  • Lög nr. 90/2003 um tekjuskatt
  • Lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum
  • Lög nr. 90/2018 um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga
  • Samkomulag ASÍ og SA um fjarvinnu frá 5. maí 2006

Borgartúni 27, 105 Reykjavík
Kt. 630387-2569

595 5100
Opnunartími BHM

Símaopnunartími þjónustuvers:
mán. til fös. 10:00 - 12:00

Opnunartími skrifstofu:
mán. til fim. 9:00 - 16:00
fös. 9:00 - 13:00

Hagnýtt