- Yfir landamærin
- Frjáls för launafólks og jafnræði
- Viðurkenning starfsréttinda
- Tungumálakunnátta
- Opinber störf og ríkisfang
- Starfsfólk frá ríkjum utan EES
- Hvaða lög gilda um ráðningarsamninginn?
- Útsent starfsfólk
- Fjarvinna og störf í fleiri en einu ríki
- Almannatryggingar milli landa
- Lífeyrir frá fleiri en einu ríki
- Atvinnuleysisbætur og atvinnuleit erlendis
- Sjúkratryggingar og heilbrigðisþjónusta
- Skattar þegar unnið er yfir landamæri
- Ef réttur er brotinn – hvert leita ég?
Þegar ráðningarsamband teygir sig yfir landamæri vakna tvær spurningar: hvaða lands lög gilda um ráðningarsamninginn (lagaval) og fyrir dómstólum hvaða ríkis má reka mál vegna ágreinings (lögsaga). Svörin fara ekki alltaf saman. Íslenskur dómstóll getur þurft að beita erlendum lögum og öfugt.
Reglur um lagaval ráða aðeins vinnuréttinum. Hvaða ríkis almannatryggingalöggjöf gildir og hvar greiða skal skatta ræðst af öðrum reglum. Sjá Almannatryggingar milli landa og Fjarvinna og störf í fleiri en einu ríki.
Lagaval samkvæmt íslenskum lögum
Um lagaval í samningum fer eftir lögum nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar. Þau byggjast á Rómarsamningnum frá 1980 og gilda einnig þegar þau leiða til þess að beita skuli lögum ríkis utan EES. Róm I-reglugerð ESB, sem leysti Rómarsamninginn af hólmi innan ESB, hefur ekki verið tekin upp í EES-samninginn.
Í 6. gr. laganna eru sérreglur um vinnusamninga sem eiga að vernda launafólk:
- Samningsfrelsi með takmörkunum. Aðilar mega semja um hvaða lög gilda. Lagaval má þó ekki leiða til lakari verndar en starfsmaður nyti samkvæmt ófrávíkjanlegum reglum þeirra laga sem giltu ef ekki hefði verið samið um lagaval.
- Starfsstaður að jafnaði. Hafi ekki verið samið um lagaval gilda lög þess lands þar sem starfsmaður vinnur að jafnaði, jafnvel þótt hann starfi tímabundið í öðru landi.
- Starfsstöð sem réð starfsmann. Starfi hann ekki að jafnaði í einu landi gilda lög þess lands þar sem starfsstöðin sem réð hann er.
- Nánari tengsl. Hafi samningurinn í heild nánari tengsl við annað land gilda lög þess lands.
Evrópudómstóllinn hefur túlkað sambærileg ákvæði Rómarsamningsins þannig að starfsmaður vinni að jafnaði í því landi þar sem hann sinnir í reynd mestum hluta starfsskyldna sinna (mál C-29/10 Koelzsch). Við mat á nánari tengslum ber meðal annars að líta til þess hvar starfsmaðurinn greiðir skatta og er almannatryggður (mál C-64/12 Schlecker). Þessir dómar binda ekki íslenska dómstóla en geta haft leiðbeiningargildi.
Ófrávíkjanlegar reglur
Óháð lagavali geta íslenskir dómstólar beitt ófrávíkjanlegum reglum íslensks réttar í málum sem rekin eru hér á landi (7. gr.). Heimilt er einnig að beita ófrávíkjanlegum reglum annars lands sem málið hefur náin tengsl við.
Laun og önnur starfskjör samkvæmt kjarasamningum eru lágmarkskjör fyrir allt launafólk í viðkomandi starfsgrein hér á landi, og samningar um lakari kjör eru ógildir (1. gr. laga nr. 55/1980). Ef starfið er að jafnaði unnið á Íslandi verða ófrávíkjanleg réttindi samkvæmt íslenskum lögum, til dæmis um orlof, vinnutíma og uppsagnarvernd, ekki afnumin með því að semja um erlend lög.
Hvar má höfða mál?
Um dómsvald í einkamálum milli aðila í ólíkum Evrópuríkjum fer eftir Lúganósamningnum, sem hefur lagagildi hér með lögum nr. 7/2011. Samningurinn gildir milli Íslands, ríkja ESB, Noregs og Sviss. Í 18.–21. gr. hans eru sérreglur um ráðningarsamninga sem vernda launafólk:
- Starfsmaður getur höfðað mál gegn atvinnurekanda í því ríki þar sem atvinnurekandinn á heimili, eða í því ríki þar sem starfsmaðurinn vinnur eða vann síðast að jafnaði. Hafi hann ekki unnið að jafnaði í einu ríki má höfða málið þar sem starfsstöðin sem réð hann er eða var.
- Atvinnurekandi getur aðeins höfðað mál gegn starfsmanni í því ríki þar sem starfsmaðurinn á heimili.
- Samningar um varnarþing eru aðeins bindandi ef þeir eru gerðir eftir að ágreiningur er risinn, eða ef þeir veita starfsmanni rétt til að höfða mál fyrir öðrum dómstólum en ella.
- Útibú. Hafi atvinnurekandi utan samningsríkjanna útibú eða aðra starfsstöð í samningsríki telst hann eiga heimili þar í málum sem varða rekstur hennar.
Útsendur starfsmaður getur auk þess höfðað mál í gistiríkinu vegna þeirra starfskjara sem það ríki tryggir honum (6. gr. tilskipunar 96/71/EB). Sjá Útsent starfsfólk.
Íslenskir dómstólar og Félagsdómur
Ágreiningur um ráðningarsamning einstaks starfsmanns er rekinn fyrir almennum dómstólum. Ágreiningur um brot á kjarasamningi eða skilning á honum getur átt undir Félagsdóm, og þá rekur stéttarfélagið málið.
Íslenskur dómstóll getur leitað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu EES-reglna samkvæmt lögum nr. 21/1994.
Hagnýt ráð
- Semdu skriflega um hvaða lög og kjarasamningur gilda áður en starf hefst erlendis eða þegar ráðið er frá öðru landi.
- Hafðu í huga að lagaval í ráðningarsamningi ræður ekki hvar þú ert tryggð(ur) eða hvar þú greiðir skatta.
- Leitaðu til aðildarfélagsins áður en þú samþykkir varnarþing eða sátt í ágreiningsmáli.
- Kannaðu fresti tímanlega. Fyrningarfrestir og aðrir frestir ráðast af þeim lögum sem gilda um samninginn og geta verið stuttir.
Lagagrundvöllur
- Lög nr. 43/2000 um lagaskil á sviði samningaréttar, einkum 6. og 7. gr.
- Lög nr. 7/2011 um Lúganósamninginn um dómsvald og um viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum, einkum 18.–21. gr. samningsins
- Lög nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda
- Lög nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið
- Tilskipun 96/71/EB um störf útsendra starfsmanna í tengslum við veitingu þjónustu, 6. gr.