- Yfir landamærin
- Frjáls för launafólks og jafnræði
- Viðurkenning starfsréttinda
- Tungumálakunnátta
- Opinber störf og ríkisfang
- Starfsfólk frá ríkjum utan EES
- Hvaða lög gilda um ráðningarsamninginn?
- Útsent starfsfólk
- Fjarvinna og störf í fleiri en einu ríki
- Almannatryggingar milli landa
- Lífeyrir frá fleiri en einu ríki
- Atvinnuleysisbætur og atvinnuleit erlendis
- Sjúkratryggingar og heilbrigðisþjónusta
- Skattar þegar unnið er yfir landamæri
- Ef réttur er brotinn – hvert leita ég?
Reglur EES-samningsins um frjálsa för launafólks gilda aðeins um ríkisborgara EES-ríkjanna og aðstandendur þeirra. Um ríkisborgara annarra ríkja gilda lög nr. 97/2002 um atvinnuréttindi útlendinga og lög nr. 80/2016 um útlendinga. Þeir þurfa að jafnaði bæði atvinnuleyfi og dvalarleyfi.
Frá 8. júlí 2026 annast Útlendingastofnun afgreiðslu og útgáfu atvinnuleyfa, en áður gerði Vinnumálastofnun það. Útlendingastofnun getur tekið ákvörðun um dvalarleyfi og atvinnuleyfi samtímis.
Hverjir þurfa ekki atvinnuleyfi?
Meðal þeirra sem eru undanþegnir kröfu um atvinnuleyfi (22. gr. laga nr. 97/2002) eru:
- Ríkisborgarar EES-ríkja, Sviss og Færeyja, og aðrir sem falla undir sömu reglur, svo sem aðstandendur EES- og EFTA-borgara.
- Makar og sambúðarmakar íslenskra ríkisborgara sem hafa dvalarleyfi á þeim grundvelli.
- Handhafar ótímabundins dvalarleyfis og dvalarleyfis á grundvelli alþjóðlegrar verndar.
- Makar og sambúðarmakar þeirra sem hafa atvinnuleyfi vegna sérfræðiþekkingar.
Vísindamenn og fræðimenn sem starfa hér við kennslu eða rannsóknir eru undanþegnir í allt að 90 daga á ári, enda hafi þeir lokið háskólanámi sem tengist starfinu (23. gr.). Þeir skulu tilkynna Útlendingastofnun um vinnuna eigi síðar en þann dag sem hún hefst.
Breskir ríkisborgarar sem fluttu til Íslands fyrir 1. janúar 2021 halda réttindum sínum samkvæmt útgöngusamningnum. Aðrir breskir ríkisborgarar þurfa atvinnuleyfi eins og ríkisborgarar annarra ríkja utan EES.
Atvinnuleyfi vegna sérfræðiþekkingar
Algengasta leyfið fyrir háskólamenntað starfsfólk er tímabundið atvinnuleyfi vegna starfs sem krefst sérfræðiþekkingar (8. gr.). Helstu skilyrði eru:
- Gerður hefur verið ráðningarsamningur um starf sem krefst sérfræðiþekkingar.
- Sérfræðiþekkingin er nauðsynleg fyrirtækinu eða stofnuninni.
- Viðkomandi hefur háskóla-, iðn-, list- eða tæknimenntun sem viðurkennd er hér á landi. Í undantekningartilvikum má meta sambærilega sérþekkingu.
- Laun og starfskjör eru í samræmi við íslensk lög og kjarasamninga.
Almennt er skilyrði að fyrst hafi verið reynt að ráða starfsmann innanlands eða innan EES. Vegna starfa sem krefjast háskólamenntunar getur Útlendingastofnun vikið frá því skilyrði.
Fyrsta leyfi getur gilt í allt að fjögur ár, þó ekki lengur en ráðningarsamningur. Framlenging getur einnig verið til allt að fjögurra ára í senn. Leyfið er bundið við tiltekinn atvinnurekanda. Skipti starfsmaður um vinnu þarf nýtt leyfi áður en hann hefur störf hjá nýjum atvinnurekanda.
Störf þar sem skortur er á sérhæfðri þekkingu. Ráðherra birtir í reglugerð lista yfir störf sem krefjast sérhæfðrar þekkingar sem tímabundinn skortur er á hér á landi, nú reglugerð nr. 707/2023. Vegna slíkra starfa má veita leyfi þótt sérþekkingin byggist ekki á viðurkenndri menntun. Framlenging er þá til allt að tveggja ára í senn.
Flutningur innan fyrirtækis. Sérfræðingur með ótímabundna ráðningu við erlenda starfsstöð fyrirtækis getur fengið leyfi til að starfa tímabundið við starfsstöð þess hér á landi án þess að fyrst sé leitað að starfsmanni innanlands. Sambærilegt gildir um stjórnendur.
Dvalarleyfi
Útlendingastofnun veitir dvalarleyfi samkvæmt lögum um útlendinga. Atvinnuleyfi og dvalarleyfi eru aðskildar ákvarðanir, en dvalarleyfi vegna starfa er háð því að atvinnuleyfi sé veitt. Atvinnurekandi sækir að jafnaði um atvinnuleyfi áður en starfsmaður kemur til landsins.
Eftir samfellda dvöl á grundvelli tiltekinna dvalarleyfa, að jafnaði í fjögur ár, er hægt að sækja um ótímabundið dvalarleyfi. Því fylgir réttur til að starfa án atvinnuleyfis.
Aðstandendur EES-borgara
Aðstandandi EES- eða EFTA-borgara sem nýtir rétt sinn til frjálsrar farar hér á landi hefur afleiddan dvalarrétt samkvæmt EES-reglum, þótt hann sé sjálfur ríkisborgari ríkis utan EES. Hann þarf ekki atvinnuleyfi og á rétt á sömu meðferð á vinnumarkaði. Sótt er um dvalarskírteini hjá Útlendingastofnun ef dvölin er lengri en þrír mánuðir.
Til aðstandenda teljast meðal annars makar, sambúðarmakar og niðjar yngri en 21 árs eða á framfæri.
Aðstandendur íslenskra ríkisborgara falla almennt ekki undir þessar reglur. Undantekning er þegar íslenski ríkisborgarinn hefur nýtt rétt sinn til frjálsrar farar í öðru EES-ríki og snýr aftur til Íslands með aðstandanda sínum (mál EFTA-dómstólsins E-28/15 Jabbi).
Jöfn réttindi á vinnumarkaði
Starfsfólk með atvinnuleyfi á rétt á sömu launum og starfskjörum og annað starfsfólk. Samkvæmt lögum nr. 55/1980 eru laun og önnur starfskjör samkvæmt kjarasamningum lágmarkskjör fyrir alla launamenn í viðkomandi starfsgrein. Samningar um lakari kjör eru ógildir.
Lög nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði banna mismunun, meðal annars vegna kynþáttar og þjóðernisuppruna, óháð ríkisfangi. Sjá einnig Tungumálakunnátta.
Starfsfólk frá ríkjum utan EES á rétt á aðild að stéttarfélagi og nýtur þjónustu þess eins og annað félagsfólk.
Um viðurkenningu menntunar og starfsréttinda gilda aðrar reglur en hjá fólki með menntun frá EES-ríki. Sjá Viðurkenning starfsréttinda.
Hvert leita ég?
- Útlendingastofnun afgreiðir umsóknir um atvinnuleyfi og dvalarleyfi.
- Kærunefnd útlendingamála. Ákvarðanir Útlendingastofnunar um atvinnuleyfi og dvalarleyfi má kæra til nefndarinnar. Kærufrestur kemur fram í ákvörðuninni.
- Vinnumálastofnun aðstoðar atvinnurekendur við leit að starfsfólki innanlands og innan EES, sem er skilyrði flestra atvinnuleyfa.
- Aðildarfélög BHM veita félagsfólki ráðgjöf um laun og starfskjör.
Lagagrundvöllur
- Lög nr. 97/2002 um atvinnuréttindi útlendinga, sbr. lög nr. 79/2026
- Lög nr. 80/2016 um útlendinga
- Reglugerð nr. 707/2023 um lista yfir störf sem krefjast sérhæfðrar þekkingar
- Lög nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda
- Lög nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði
- Tilskipun 2004/38/EB um rétt borgara til frjálsrar farar og dvalar