- Yfir landamærin
- Frjáls för launafólks og jafnræði
- Viðurkenning starfsréttinda
- Tungumálakunnátta
- Opinber störf og ríkisfang
- Starfsfólk frá ríkjum utan EES
- Hvaða lög gilda um ráðningarsamninginn?
- Útsent starfsfólk
- Fjarvinna og störf í fleiri en einu ríki
- Almannatryggingar milli landa
- Lífeyrir frá fleiri en einu ríki
- Atvinnuleysisbætur og atvinnuleit erlendis
- Sjúkratryggingar og heilbrigðisþjónusta
- Skattar þegar unnið er yfir landamæri
- Ef réttur er brotinn – hvert leita ég?
Gildir um: Starfsfólk ríkisins og sveitarfélaga. EES-reglur gilda um ríkisborgara ESB/EES-ríkja; um aðra gilda reglur um atvinnu- og dvalarleyfi.
Meginreglan: opinber störf eru opin öllum
Ríkisborgararéttur er ekki meðal almennra hæfisskilyrða fyrir starfi hjá ríkinu. Með lögum nr. 15/2019, sem tóku gildi 9. mars 2019, var felld brott krafa 6. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins um ríkisborgararétt.
Fyrir breytinguna mátti þegar ráða ríkisborgara annarra EES- og EFTA-ríkja og Færeyinga. Aðra mátti aðeins ráða ef sérstaklega stóð á. Nú eru störf hjá ríkinu opin öllum sem uppfylla almenn hæfisskilyrði og hafa heimild til að starfa hér á landi.
Ríkisborgarar EES-ríkja njóta auk þess verndar 28. gr. EES-samningsins gegn mismunun vegna ríkisfangs við ráðningu, launaskilmála og önnur starfskjör. Það gildir einnig um opinber störf, með þeirri undantekningu sem lýst er hér að neðan.
Ríkisborgarar ríkja utan EES þurfa atvinnu- og dvalarleyfi.
Embætti og 20. gr. stjórnarskrárinnar
Samkvæmt 20. gr. stjórnarskrárinnar má engan skipa embættismann nema hann hafi íslenskan ríkisborgararétt.
Lög nr. 70/1996 skilgreina embætti sem starf sem maður er skipaður til að gegna, sbr. 22. gr. laganna. Í 1. mgr. 22. gr. eru embættismenn tilgreindir í 14 töluliðum. Þar á meðal eru sýslumenn, lögreglumenn, tollverðir og forstöðumenn ríkisstofnana. Ráðherra sker úr um hvaða forstöðumenn falla undir ákvæðið og birtir lista yfir þá á hverju ári.
Lögin taka til dómara eftir því sem við getur átt. Um skipun dómara gilda að öðru leyti lög um dómstóla.
Flestir sérfræðingar í ríkisþjónustu eru ráðnir en ekki skipaðir og um þá gildir ekkert ríkisfangsskilyrði. Hvort tiltekin staða er embætti ræðst af 22. gr. laganna.
Hvernig samrýmist þetta EES-rétti?
Samkvæmt 4. mgr. 28. gr. EES-samningsins gilda reglur um frjálsa för launafólks ekki um störf í opinberri þjónustu. Evrópudómstóllinn hefur skýrt samsvarandi ákvæði ESB-réttar þröngt. Undanþágan nær aðeins til starfa sem fela í sér beina eða óbeina þátttöku í beitingu opinbers valds og gæslu almannahagsmuna ríkisins (mál 149/79 framkvæmdastjórnin gegn Belgíu, 66/85 Lawrie-Blum og C-47/02 Anker).
Metið er hvert starf fyrir sig eftir eðli þess, en ekki eftir því hvar það er unnið. Kennsla, rannsóknir og heilbrigðisþjónusta falla að jafnaði utan undanþágunnar.
Verði á það reynt hvort ríkisfangsskilyrði 20. gr. stjórnarskrárinnar eigi við um embætti sem ekki felur í sér beitingu opinbers valds í framangreindum skilningi, getur risið álitamál um samspil stjórnarskrárinnar og EES-réttar. Félagsmaður í slíkri stöðu ætti að leita ráðgjafar hjá sínu aðildarfélagi.
Sveitarfélög
Lög nr. 70/1996 gilda um starfsfólk ríkisins en ekki sveitarfélaga. Um starfsfólk sveitarfélaga gilda kjarasamningar og almennar reglur stjórnsýsluréttar. Ekkert almennt ríkisfangsskilyrði gildir um störf hjá sveitarfélögum, og EES-reglur um jafnræði gilda þar með sama hætti.
Starfsreynsla frá öðru EES-ríki
Ef starfsaldur eða starfsreynsla hefur áhrif á launaröðun eða starfskjör hjá opinberum aðila, ber að taka tillit til sambærilegrar reynslu í opinberri þjónustu annars EES-ríkis. Evrópudómstóllinn hefur talið það mismunun gagnvart launafólki frá öðrum ríkjum að líta fram hjá slíkri reynslu (mál C-15/96 Schöning-Kougebetopoulou og C-224/01 Köbler). Ef þú telur að erlend reynsla þín hafi ekki verið metin skaltu hafa samband við aðildarfélag þitt.
Menntun, lögverndun og tungumál
Almenn hæfisskilyrði 6. gr. laga nr. 70/1996 gilda óháð ríkisfangi, þar á meðal krafa um almenna menntun og þá sérmenntun sem lög eða eðli starfs krefjast. Ef starfið er lögverndað þarf viðurkenningu starfsréttinda. Sjá Viðurkenning starfsréttinda.
Heimilt er að gera kröfu um íslenskukunnáttu þegar starfið krefst hennar, en krafan verður að vera málefnaleg og í samræmi við meðalhóf. Sjá Tungumálakunnátta.
Ef þú telur á þér brotið
- Ef þú færð ekki starf geturðu óskað eftir rökstuðningi fyrir ráðningunni (21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993).
- Mismunun vegna þjóðernisuppruna við ráðningu er óheimil samkvæmt lögum nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði. Kæru má beina til kærunefndar jafnréttismála innan sex mánaða.
- Kvarta má til umboðsmanns Alþingis vegna ákvarðana stjórnvalda.
- Ef brotið er gegn EES-réttindum má leita til SOLVIT eða senda kvörtun til ESA.
Lagagrundvöllur
- 20. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944
- 28. gr. EES-samningsins og reglugerð (ESB) nr. 492/2011 um frjálsa för launafólks
- Lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. lög nr. 15/2019
- Lög nr. 86/2018 um jafna meðferð á vinnumarkaði
- Stjórnsýslulög nr. 37/1993